Azad sahibkarlıq iqtisadi inkişafın dayağıdır

İqtisadiyyatın gələcəyini bəzən böyük sənaye müəssisələrindən daha çox kiçik bir emalatxanada, yeni məhsul hazırlayan gəncin ideyasında, kənddə qurulan emal sexində və ya ilk dəfə xarici bazara çıxmağa hazırlaşan yerli kiçik bir şirkətin uğurunda görmək olur. Bu təşəbbüslərin hər biri uğur qazandıqda yalnız bir sahibkarın gəliri artmır, yeni iş yerləri yaranır, rəqabət güclənir, istehlakçı daha geniş seçim əldə edir və nəticədə ölkənin iqtisadi imkanları genişlənir. Məhz buna görə azad sahibkarlıq və liberal iqtisadiyyatın təşviqi iqtisadi siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri hesab olunur.

Azad sahibkarlıq insanlara öz bilik və bacarıqlarını iqtisadi fəaliyyətə çevirmək, sərmayə qoymaq, yeni məhsul və xidmətlər yaratmaq imkanı verir. Liberal iqtisadiyyat isə bu təşəbbüslərin rəqabət, sərbəst seçim, mülkiyyət hüququ və aydın qanunlar əsasında inkişafını nəzərdə tutur. Belə bir mühitdə uğurun əsas şərti yalnız bazarda iştirak etmək deyil, daha keyfiyyətli məhsul təqdim etmək, yeniliklərə açıq olmaq və istehlakçının etimadını qazanmaqdır.

İqtisadi inkişafın hərəkətverici qüvvəsi

Sahibkarlıq iqtisadiyyatın yalnız bir sahəsi deyil, müxtəlif istiqamətləri hərəkətə gətirən mühüm qüvvədir. Yeni müəssisənin fəaliyyətə başlaması istehsal zəncirində digər iştirakçılara da tələbat yaradır: xammal istehsalçısı, nəqliyyat şirkəti, xidmət göstərən müəssisə və satış şəbəkəsi bu prosesdən faydalana bilir. Beləliklə, bir sahibkarlıq təşəbbüsü bir neçə iqtisadi fəaliyyət istiqamətinin inkişafına təkan verir.

Xüsusilə, kiçik və orta sahibkarlığın genişlənməsi iqtisadi fəallığın daha çox sahəyə və əraziyə yayılmasına şərait yaradır. Kiçik müəssisələr yerli tələbatı daha çevik qarşılaya, bazardakı dəyişikliklərə tez uyğunlaşa və yeni iş imkanları yarada bilirlər. Onların böyüməsi isə zamanla daha iri istehsal və ixrac layihələrinin meydana çıxmasına zəmin hazırlayır.

Burada əsas məsələ sahibkarlıq subyektlərinin sayının artması ilə kifayətlənməməkdir. Müəssisələrin nə qədər məhsuldar işləməsi, yaratdıqları əlavə dəyər, işçilərin peşəkarlığının yüksəlməsi və bazarda davamlı mövqe qazanması da iqtisadi inkişafın keyfiyyətini müəyyən edir.

Biznes mühitinin genişləndirilməsi istiqamətində yeni addımlar

Azərbaycanda azad sahibkarlığın, investisiya fəaliyyətinin və qeyri-neft-qaz sektorunun inkişafına yönələn tədbirlər son aylarda yeni mexanizmlərlə davam etdirilir. Bu istiqamətdə diqqətçəkən yeniliklərdən biri 2026-cı il avqustun 21-də İqtisadiyyat Nazirliyinin təqdim etdiyi dövlət dəstəyi mexanizmləri olub. Tədbirdə sahibkarların maliyyələşmə imkanlarının artırılması, yerli istehsalın genişləndirilməsi və ixrac xərclərinin azaldılması ilə bağlı konkret alətlər açıqlanıb. Yeni mexanizmlər çərçivəsində Bakı və Abşeron istisna olmaqla, digər ərazilərdə sahibkarlara illik faiz dərəcəsi 13 faizədək olan kreditlər üzrə faizlərin 50 faizi həcmində subsidiya verilməsi nəzərdə tutulur. Kreditlərin əsas borcu üzrə dövlət zəmanəti işğaldan azad edilmiş ərazilərdə 90 faizədək, digər regionlarda isə Bakı və Abşeron istisna olmaqla 50 faizədək müəyyən edilir. Bu addımların məqsədi sahibkarın maliyyə yükünü azaltmaq, investisiya layihələrinin reallaşmasını asanlaşdırmaq və regionlarda iqtisadi fəallığı artırmaqdır.

İxrac sahəsində də yeni imkanlar yaradılır. Azərbaycan mənşəli qeyri-neft-qaz məhsullarının xarici bazarlara daşınması zamanı nəqliyyat xərclərinin 70 faizədək hissəsinin dövlət tərəfindən qarşılanması mexanizmi 2026-cı il sentyabrın 1-dən tətbiq edilməyə başlanıb və 10 il müddətinə nəzərdə tutulub. Mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri olan ixracatçılar üçün gömrük rəsmiləşdirilməsi xərclərinin bir hissəsinin kompensasiyası mexanizmi də müəyyənləşdirilib. Bu tədbirlər yerli istehsalçının xarici bazara çıxış xərclərini azaltmaq və Azərbaycan məhsullarının rəqabət qabiliyyətini artırmaq baxımından əhəmiyyətlidir.

İstehsalın genişləndirilməsi üçün infrastruktur xərclərinin azaldılması da diqqətdədir. 2027-2030-cu illərdə yeni sənaye və kənd təsərrüfatı obyektlərinin elektrik şəbəkəsinə qoşulması zamanı sahibkarın ödədiyi qoşulma haqqının 50 faizinin dövlət tərəfindən qarşılanması nəzərdə tutulur. Belə bir yanaşma xüsusilə yeni istehsal müəssisəsi qurmaq istəyən sahibkarların ilkin maliyyə yükünün yüngülləşdirilməsinə xidmət edə bilər.

Yeni investisiya imkanları yaranır

İqtisadi təşviq mexanizmlərinin nəticələrini qiymətləndirərkən konkret göstəricilər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İqtisadiyyat Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı il oktyabrın 1-dək 528 sahibkarlıq subyektinə 633 investisiya təşviqi sənədi təqdim edilib. Həmin layihələrin reallaşdırılması nəticəsində yerli istehsala 9,3 milyard manat investisiya yatırılması və 47 min iş yerinin açılması nəzərdə tutulur.

Layihələrin 86,7 faizinin regionların payına düşməsi də diqqətəlayiq məqamdır. Bu göstərici investisiya təşviqlərinin iqtisadi imkanların paytaxtdan kənarda genişlənməsi baxımından əhəmiyyətini ortaya qoyur. Sənədlərin əhəmiyyətli hissəsinin sənaye və kənd təsərrüfatı layihələrini əhatə etməsi isə yerli xammalın emalı, istehsal zəncirinin genişləndirilməsi və əlavə dəyərin ölkə daxilində yaradılması üçün potensialı göstərir. Bununla belə, qeyd olunan investisiya və məşğulluq rəqəmləri gözlənilən nəticələrdir; onların faktiki reallaşması layihələrin icrasından asılıdır.

Texnoloji sahibkarlıq üçün yeni fürsətlər

Azad sahibkarlığın müasir mərhələsi artıq yalnız ənənəvi istehsal və ticarətlə məhdudlaşmır. Süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, robototexnika, bulud texnologiyaları və rəqəmsal xidmətlər yeni biznes modellərinin yaranmasına şərait yaradır. Bu sahələrdə fəaliyyət göstərən şirkətlər bəzən böyük istehsal infrastrukturu olmadan da innovativ məhsul hazırlaya, beynəlxalq müştərilərə xidmət göstərə və xarici bazarlara çıxa bilirlər.

Bu baxımdan Azərbaycanda 2026-cı il oktyabrın 22-də texnologiya və innovasiya sahələrinə aid qanunvericilik dəyişikliklərinin təsdiqlənməsi diqqət çəkir. Oktyabrın 29-da İnnovasiya və Rəqəmsal İnkişaf Agentliyinin keçirdiyi məlumatlandırma tədbirində yeniliklərin tətbiqi və sahibkarlar üçün yaratdığı imkanlar izah edilib. Dəyişikliklər texnopark rezidentliyi imkanlarının genişləndirilməsini, frilanserlərin və rəqəmsal köçərilərin bu ekosistemə daxil olmasını, innovativ sahələr üzrə fəaliyyətin təşviqini nəzərdə tutur.

Müəyyən edilmiş meyarlara cavab verən yeni texnopark rezidentləri üçün 2027-ci il yanvarın 1-dən etibarən bir sıra vergi güzəştlərinin müddətinin 20 ilədək uzadılması, startaplara investisiyanın stimullaşdırılması və vençur kapitalı ilə kraudfandinq investisiyalarına dair təşviqlərin tətbiqi nəzərdə tutulur. Bu dəyişikliklər texnoloji ideyaların biznesə çevrilməsini, innovativ layihələrin maliyyə mənbələrinə çıxışını və rəqəmsal iqtisadiyyatın genişlənməsini dəstəkləmək məqsədi daşıyır. Güzəştlər avtomatik deyil, müvafiq şərtlərə və uyğunluq meyarlarına bağlıdır.

Texnologiya sahibkarlığının inkişafı yalnız vergi güzəştləri ilə məhdudlaşmamalıdır. Startapların ilkin maliyyəyə çıxışı, təcrübəli mütəxəssislərin hazırlanması, universitetlərlə biznes arasında əməkdaşlıq və innovativ məhsulların bazarda sınaqdan keçirilməsi də vacibdir. İdeyanın kommersiya uğuruna çevrilməsi üçün onun real ehtiyaca cavab verməsi və müştəriyə dəyər yaratması əsas şərtdir.

Yeganə BAYRAMOVA

Məqalə “Azərbaycan Respublikası Media və Yayım Şurası”nın maliyyə dəstəyi ilə “Azad sahibkarlığın və liberal iqtisadiyyatın təşviqi” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.