“44 gün ərzində Azərbaycan Ordusu hər gün irəliyə gedirdi.”

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyev

Azərbaycanın yaxın tarixində elə günlər var ki, onların hər biri ayrıca xatirəyə çevrilib. 2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 8-dək olan dövr məhz belədir. O günlərdə səhərlər telefona ilk baxışda axtardığımız bir xəbər olurdu: bu gün hansı kənd, hansı yüksəklik azad edilib? Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin xalqa müraciətləri bütün ölkəni televizorlar qarşısına toplayırdı. Bir sözlə, Azərbaycan 44 gün ərzində eyni nəfəslə yaşadı.

Sentyabrın 27-də cəbhədə yaranan gərginliyə cavab olaraq Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başladı. Həmin gün ölkədə hərbi vəziyyət elan olundu. Tərtər, Bərdə, Gəncə və digər yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulması mülki əhali arasında itkilərə səbəb oldu. Lakin bu ağrılı günlər xalqın iradəsini sındırmadı, əksinə, onu daha da möhkəmləndirdi. Bu gün 27 sentyabr ölkəmizdə Anım Günü kimi qeyd olunur və şəhidlərimizin xatirəsi ehtiramla yad edilir.

Əməliyyatların ilk həftələri cənub istiqamətində böyük uğurlarla müşayiət olundu. Oktyabrın 3-də Suqovuşan, 4-də Cəbrayıl azad edildi. Oktyabrın 9-da Hadrut qəsəbəsi, 17-də Füzuli, 20-də Zəngilan, 25-də Qubadlı Azərbaycan bayrağı altına qayıtdı. Hər bir azadlıq xəbəri Ali Baş Komandanın dilindən səslənəndə, küçələrdə maşınların siqnalı ucalır, insanlar pəncərələrdən bayraq asırdı. Sadə vətəndaşlar belə xəritəyə baxaraq Ordunun yolunu izləyirdi.

Bu uğurların arxasında illərlə aparılan hazırlıq dayanırdı. Pilotsuz uçuş aparatlarının artilleriya və quru qoşunları ilə əlaqələndirilməsi Azərbaycanın döyüş əməliyyatlarının ən çox müzakirə olunan cəhətlərindən biri oldu. XXI əsrin müharibəsi kimi xarakterizə edilən bu təcrübə bir çox hərbi mütəxəssisin diqqət mərkəzinə düşdü. Lakin texnologiya tək başına kifayət etmirdi. Çətin relyefdə, dağlarda, meşələrdə irəliləyən əsgər və zabitlərin peşəkarlığı, “öldü var, döndü yoxdur” ruhu Qələbənin əsas şərtlərindən idi.

Hərbi uğurlarla yanaşı, informasiya və diplomatiya cəbhəsi də fəal idi. Prezident İlham Əliyev xarici media orqanlarına çoxsaylı müsahibələr verir, Azərbaycanın mövqeyini açıq şəkildə izah edirdi. “Qarabağ Azərbaycandır və nida işarəsi!” ifadəsi məhz həmin günlərdə geniş yayıldı. “Dəmir yumruq” rəmzi isə həm ordunun, həm də xalqın birliyini əks etdirən işarəyə çevrildi. Xaricdəki soydaşlarımız mitinqlər keçirir, sosial şəbəkələrdə Azərbaycan həqiqətlərini paylaşırdılar. İşçilər əmək haqqından Silahlı Qüvvələrə Yardım Fonduna köçürmələr edir, könüllülər ehtiyacı olanlara kömək göstərirdi.

Müharibənin kulminasiyası Şuşa uğrunda döyüşlər oldu. Xüsusi təyinatlı bölmələr çətin dağ yollarından, meşələrdən, sıldırım qayalıqlardan keçərək şəhərə çatdı. 8 noyabr 2020-ci ildə Prezident İlham Əliyev Şəhidlər Xiyabanından xalqa müraciət edərək Şuşanın azad olunduğunu bildirdi: “Şuşa indi azaddır! Biz Şuşaya qayıtmışıq!” Həmin anda Bakı küçələrinə axışan minlərlə insan bu tarixi sevinci birlikdə yaşadı. Qarabağın tacı Şuşanın azadlığı müharibənin taleyini əslində həll etdi.

Noyabrın 10-da Bakı vaxtı ilə saat 01:00-da atəş və bütün hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan rəhbərlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanat döyüş meydanındakı nəticəni rəsmiləşdirdi. Azərbaycanda bu sənəd rəsmi İrəvanın kapitulyasiyası kimi qiymətləndirilir. Ağdam 20 noyabrda, Kəlbəcər 25 noyabrda, Laçın isə 1 dekabrda Azərbaycana qaytarıldı. Dekabrın 10-da Bakının Azadlıq meydanında keçirilən Zəfər paradı isə bu tarixi yolu təntənə ilə yekunlaşdırdı. Paradda Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da iştirak etdi.

O günlərin ən unudulmaz səhnələrindən biri də bayrağın azad edilmiş torpaqlarda ucaldılması görüntüləri idi. Telefonlara düşən qısa videolarda toz-torpaq içində dayanan əsgər bayrağı qaldıranda, minlərlə ailə eyni anda sevinir, eyni anda kövrəlirdi. Valideynlər övladlarının sağ-salamat qayıtması üçün dua edir, qonşular şəhid evlərinə baş çəkir, tanımadıqları ailələrin ağrısını öz ağrısı bilirdi. Beləliklə, müharibə ayrı-ayrı insanların deyil, bütöv bir xalqın ümumi təcrübəsinə çevrildi.

Qələbənin bədəli də bu salnamənin ayrılmaz hissəsidir. Minlərlə hərbçimiz Vətən uğrunda canından keçdi, çoxları sağlamlığını itirdi, mülki sakinlər isə raket və artilleriya zərbələrinin qurbanı oldu. Şəhid xiyabanlarını ziyarət edərkən məzar daşlarında gördüyümüz gənc üzlər 44 günün sevincini heç vaxt ayrı təsəvvür etməyə imkan vermir. Bu xatirə bizə həm qürur, həm də məsuliyyət verir.

Hərbi tarixçilər bu əməliyyatları hələ uzun illər təhlil edəcək. Bizim üçün isə onların əsas mənası sadədir: otuz il həsrətində olduğumuz yerlərin adları yenidən xəritəmizdə, gündəlik danışığımızda və övladlarımızın dərsliklərində öz yerini tutdu. Əsgərin hər addımı bu dəyişikliyə xidmət edirdi, hər azad olunan yüksəklik isə ümidi daha da böyüdürdü.

Bu gün həmin 44 günün hekayəsi Bakıdakı Zəfər Muzeyində də yaşayır. 2025-ci ilin 8 noyabrında açılan muzeyin salonlarında “Dəmir yumruq” əməliyyatı və Şuşanın azad edilməsi xüsusi yer tutur. Girişdəki kompozisiya və şəhidlərimizin adlarının yazıldığı divar ziyarətçiləri düşünməyə vadar edir. Gənc nəsil üçün bu məkan canlı tarix dərsidir. Bizim üçün isə həmin günləri unutmamaq, 44 günün hər birini qazanmış insanlara minnətdarlıq etmək, onların qazandığı azadlığın qədrini bilmək borcdur.

Abbas Pənahov,

Yeni Azərbaycan Partiyası