Avropa İttifaqı yarandığı gündən Fransa onun siyasi lokomotivlərindən biri hesab olunub. Müasir Avropa inteqrasiyası ideyasının müəllifləri arasında fransız dövlət xadimləri və diplomatları xüsusi yer tutur. Müharibədən sonrakı Avropanın yenidən qurulması, Avropa Kömür və Polad Birliyinin yaradılması, daha sonra Maastricht Müqaviləsi ilə formalaşan Avropa İttifaqı layihəsi Parisin fəal iştirakı olmadan baş tutmazdı. Almaniya iqtisadi gücü, Fransa isə siyasi liderliyi ilə Avropa inteqrasiyasının iki əsas dayağına çevrilmişdi.

Lakin XXI əsrin ikinci onilliyindən başlayaraq bu tarazlıq tədricən dəyişməyə başladı. Qlobal maliyyə böhranı, miqrasiya axınları, terror təhlükəsi, enerji böhranı, COVID-19 pandemiyası, Ukrayna müharibəsi və həyat səviyyəsinin bahalaşması Fransa cəmiyyətində uzun müddət yığılıb qalan struktur problemləri daha görünən etdi. Nəticədə Fransa təkcə hökumət böhranı ilə deyil, dövlət idarəçiliyinə inamın zəifləməsi, siyasi parçalanmanın dərinləşməsi və Beşinci Respublikanın institusional modelinin sınağa çəkilməsi ilə üz-üzə qaldı. Reuters-in təhlilinə görə, Fransada siyasi qeyri-sabitliyin kökləri hələ 2022-ci ildə Emmanuel Makronun parlamentdə mütləq çoxluğu itirməsindən başlayır və 2024-cü ildə Milli Assambleyanın buraxılması ilə daha da dərinləşir.

Bu böhranı yalnız hökumət dəyişikliyi kimi qiymətləndirmək yanlış olardı. Əslində, söhbət Fransa dövlət modelinin effektivliyi barədə yaranan fundamental suallardan gedir. 1958-ci ildə General Şarl de Qoll tərəfindən yaradılmış Beşinci Respublika güclü prezident institutuna əsaslanırdı. Konstitusiya icra hakimiyyətinə geniş səlahiyyətlər verməklə Dördüncü Respublikanın zəif koalisiya hökumətlərindən fərqli olaraq sabit idarəetmə yaratmağı hədəfləmişdi. Bu model onilliklər ərzində uğurlu nəticələr verdi. Lakin son illər parlamentdə sabit çoxluğun olmaması həmin modelin zəif tərəflərini də üzə çıxardı.

2024-cü ilin iyununda keçirilən Avropa Parlamenti seçkilərində Emmanuel Makronun rəhbərlik etdiyi mərkəzçi blok ağır məğlubiyyətə uğradıqdan sonra prezident Milli Assambleyanı buraxmaq barədə gözlənilməz qərar qəbul etdi. Makron hesab edirdi ki, növbədənkənar seçkilər siyasi vəziyyəti aydınlaşdıracaq və yeni legitim parlament formalaşdıracaq, lakin nəticə tam əksinə oldu. Seçkilərdən sonra parlament üç böyük siyasi blok arasında bölündü: solçu Yeni Xalq Cəbhəsi (Nouveau Front Populaire), prezidentin mərkəzçi Ensemble koalisiyası və sağçı Milli Birlik Partiyası (Rassemblement National). Heç biri təkbaşına hökumət qurmaq üçün tələb olunan 289 mandatı əldə edə bilmədi. Bunun nəticəsində Fransa Beşinci Respublika tarixində görünməmiş dərəcədə parçalanmış parlamentlə üzləşdi.

Bu vəziyyət siyasi qeyri-sabitliyi daha da dərinləşdirdi. Qısa müddət ərzində ardıcıl azlıq hökumətləri formalaşdırıldı, etimadsızlıq səsvermələri keçirildi və büdcə layihələri ciddi siyasi qarşıdurmalara səbəb oldu. Reuters yazır ki, hökumətlərin ardıcıl şəkildə etimad səsvermələri ilə üzləşməsi Fransa iqtisadiyyatına və maliyyə bazarlarına da mənfi təsir göstərərək investorların ölkənin fiskal siyasətinə inamını zəiflətdi.

Siyasi böhranın iqtisadi ölçüsü də az əhəmiyyət daşımır. Fransa uzun illər Avrozonanın ikinci böyük iqtisadiyyatı olsa da, dövlət maliyyəsinin dayanıqlığı ilə bağlı narahatlıqlar artır. Avropa Komissiyası və beynəlxalq maliyyə institutları dəfələrlə Fransanın yüksək büdcə kəsiri və artan dövlət borcu ilə bağlı xəbərdarlıq edib. Bu fonda sosial təminat xərclərinin yüksək səviyyədə qalması, pensiya islahatlarına qarşı etirazlar və iqtisadi artım tempinin zəifləməsi hökumətin manevr imkanlarını məhdudlaşdırır.

Lakin Fransa böhranını yalnız iqtisadi göstəricilərlə izah etmək mümkün deyil. Cəmiyyətin siyasi davranışında baş verən dəyişikliklər daha dərin sosial proseslərin nəticəsidir. Son onillikdə miqrasiya, milli identiklik, təhlükəsizlik, islamçı radikalizm, şəhərətrafı bölgələrdə sosial inteqrasiya problemləri və yaşayış xərclərinin artması seçicilərin prioritetlərini dəyişdirib. Əgər 1990-cı illərdə Fransa siyasətində əsas mübarizə sosialistlərlə mühafizəkarlar arasında gedirdisə, bu gün siyasi mübarizənin əsas xətti qloballaşmanı dəstəkləyən qüvvələrlə milli suverenliyin gücləndirilməsini tələb edən qüvvələr arasında formalaşır.

Bu dəyişiklik ən aydın şəkildə Rassemblement National partiyasının yüksəlişində görünür. Partiya artıq əvvəlki kimi yalnız etiraz elektoratına söykənən siyasi təşkilat deyil. Son illər Marine Le Pen və Jordan Bardella partiyanın imicini dəyişməyə, onu daha geniş seçici kütləsi üçün qəbul edilən siyasi qüvvəyə çevirməyə çalışıblar. Financial Times jurnalisti və Fransa üzrə tanınmış ekspert Victor Mallet qeyd edir ki, Milli Birlik Partiyası artıq yalnız narazı seçicilərin yox, orta təbəqənin və gənc seçicilərin də diqqətini cəlb edir. Onun fikrincə, partiyanın radikal ritorikanı yumşaltması və sosial-iqtisadi məsələlərə daha çox diqqət yetirməsi onun seçki potensialını artırıb.

Eyni zamanda Marine Le Pen ətrafında davam edən məhkəmə prosesləri Fransa siyasətinə yeni dinamika gətirib. 2026-cı ilin iyulunda Paris Apellyasiya Məhkəməsi onun Avropa Parlamenti vəsaitlərinin qanunsuz istifadəsi ilə bağlı ittiham üzrə məhkumluğunu qüvvədə saxladı, lakin seçkilərdə iştirakına qoyulan qadağanı yumşaltdı və bu qərar onun 2027-ci il prezident seçkilərində namizəd olmasına hüquqi imkan yaratdı. Reuters və Associated Press bu qərarın Fransa prezident seçkilərini daha da rəqabətli və qeyri-müəyyən etdiyini vurğulayırlar.

Lakin əsas məsələ Le Penin siyasi taleyi deyil. Əsas məsələ odur ki, Fransa seçicisi son onilliklərdə formalaşmış siyasi elitanın problemləri həll etmək qabiliyyətinə əvvəlki qədər inanmır. Məhz buna görə siyasi spektrin həm sağında, həm də solunda ənənəvi sistemdən narazı qüvvələr güclənir. Bu tendensiya yalnız Fransa üçün yox, bütövlükdə Avropa İttifaqı üçün mühüm siqnaldır. Çünki Avropa layihəsinin gələcəyi böyük ölçüdə Parisin daxili siyasi sabitliyindən asılıdır.

Fransa sağa dönür, yoxsa siyasi mərkəz dağılır?

Fransa siyasətini yalnız Marine Le Pen fenomeni ilə izah etmək mümkün deyil. Əslində Le Pen son on ildə baş verən daha dərin siyasi transformasiyanın nəticəsidir. Əgər XX əsrin ikinci yarısında Fransa siyasəti sosialistlərlə qollistlər arasında rəqabət üzərində qurulurdusa, bu gün həmin siyasi arxitektura demək olar ki, dağılmış vəziyyətdədir. Seçicilərin davranışı dəyişib, ənənəvi partiyalara inam azalıb və siyasi mübarizənin əsas xətti artıq sağ-sol qarşıdurması deyil, qloballaşma ilə milli suverenlik, açıq iqtisadiyyatla sosial müdafiə, Avropa inteqrasiyası ilə milli qərarvermə səlahiyyətləri arasında formalaşır.

Bu səbəbdən Marine Le Peni yalnız ifrat sağ siyasətçi kimi təqdim etmək Fransadakı proseslərin mahiyyətini tam izah etmir. O, ilk növbədə Fransa cəmiyyətində uzun illər ərzində yığılıb qalan narazılıqların siyasi ifadəsidir. İqtisadi artımın zəifləməsi, yaşayış xərclərinin yüksəlməsi, qeyri-qanuni miqrasiya ilə bağlı narahatlıqlar, təhlükəsizlik məsələləri və dövlət institutlarına inamın azalması bir çox seçicini alternativ siyasi qüvvələrə yönəldib. Reuters-in təhlilində qeyd olunur ki, Milli Birlik artıq Milli Assambleyada ən böyük siyasi qüvvələrdən birinə çevrilərək Fransanın siyasi sistemində daimi aktor statusu qazanıb.

Marine Le Pen son on beş ildə atası Jean-Marie Le Penin qurduğu Milli Cəbhəni (Front National) tamamilə yenidən formalaşdırmağa çalışıb. Partiyanın adı dəyişdirildi, ritorika yumşaldıldı, antisemitizm və açıq radikalizm ilə assosiasiya olunan mövqelərdən uzaqlaşmağa cəhd edildi. Bu strategiya Fransa politologiyasında “dediabolisation” - yəni “şeytanlaşdırılmış imicdən uzaqlaşma” siyasəti kimi tanınır. Məqsəd partiyanı yalnız etiraz hərəkatı kimi deyil, hökumət idarə etməyə hazır siyasi qüvvə kimi təqdim etmək idi.

Bu strategiyanın müəyyən nəticələr verdiyini seçki statistikası da göstərir. 2017-ci ildə Marine Le Pen prezident seçkilərinin ikinci turuna çıxsa da, Emmanuel Makrona böyük fərqlə uduzmuşdu. 2022-ci ildə fərq xeyli azaldı. 2024-cü ildə keçirilən Avropa Parlamenti seçkilərində isə Rassemblement National Makronun koalisiyasını əhəmiyyətli fərqlə geridə qoydu və bu nəticə prezident Emmanuel Makronu Milli Assambleyanı buraxmağa sövq etdi. Məhz bu qərar sonrakı siyasi böhranın başlanğıc nöqtəsinə çevrildi.

Burada diqqəti çəkən mühüm məqamlardan biri də odur ki, Marine Le Penin seçici bazası artıq əvvəlki kimi yalnız kənd yerlərindən və ya aşağı gəlirli qruplardan ibarət deyil. Fransanın IFOP, Ipsos və Elabe kimi aparıcı sorğu mərkəzlərinin son illər dərc etdiyi araşdırmalar göstərir ki, Rassemblement National gənclər, kiçik sahibkarlar, sənaye bölgələrinin seçiciləri və hətta əvvəllər mərkəzçi partiyalara səs vermiş bəzi orta təbəqə nümayəndələri arasında da dəstəyini genişləndirə bilib. Bu dəyişiklik partiyanın siyasi bazasının struktur baxımından genişləndiyini göstərir.

Lakin Le Pen fenomenini yalnız miqrasiya siyasəti ilə əlaqələndirmək də düzgün olmaz. Uzun illərdən bəri Avropada populist hərəkatları araşdıran Carnegie Europe analitiki Catherine Fieschi qeyd edir ki, Fransa seçicisinin davranışındakı dəyişikliklərin əsas səbəblərindən biri “təmsilçilik böhranıdır”. Onun fikrincə, vətəndaşların bir hissəsi mövcud siyasi elitanın onların gündəlik problemlərini həll etmək qabiliyyətini itirdiyini düşünür, buna görə də sistemdən kənar görünən siyasi qüvvələrə üstünlük verir. Bu yanaşma yalnız Fransaya aid deyil; oxşar tendensiyalar İtaliya, Niderland, Almaniya və digər Avropa ölkələrində də müşahidə olunur.

Financial Times da oxşar nəticəyə gəlir. Qəzet qeyd edir ki, Milli Birlik Partiyası artıq “etiraz partiyası” statusunu arxada qoymağa çalışır və özünü hakimiyyətə hazır alternativ kimi təqdim edir. Eyni zamanda qəzet xəbərdarlıq edir ki, hakimiyyət məsuliyyəti ilə seçki ritorikası arasında böyük fərq var və bu fərqin necə idarə ediləcəyi hələ açıq sualdır.

Marine Le Penin 2026-cı ildə Avropa Parlamenti vəsaitlərinin qanunsuz istifadəsi ilə bağlı iş üzrə apellyasiya qərarı da Fransa siyasətinə yeni dinamika gətirdi. Paris Apellyasiya Məhkəməsi onun məhkumluğunu qüvvədə saxladı, lakin dövlət vəzifələrinə seçilmə qadağasının müddətini qısaltdı, nəticədə Le Penin 2027-ci il prezident seçkilərində namizəd olmasının qarşısını alan əsas hüquqi maneə aradan qalxdı. Reuters-in Paris müxbirləri yazırlar ki, bu qərar seçki kampaniyasını tamamilə yeni mərhələyə çıxardı və Le Penə özünü həm siyasi rəqiblərin, həm də məhkəmə sisteminin təzyiqinə məruz qalan siyasətçi kimi təqdim etmək imkanı verdi.

Bununla belə, Fransada siyasi mübarizə yalnız Marine Le Pen ətrafında cərəyan etmir. Onun siyasi varisi kimi təqdim edilən Jordan Bardella son illərdə partiyanın gənc simasına çevrilib. Bardella daha mülayim üslubu, sosial şəbəkələrdən peşəkar istifadəsi və gənc seçicilərlə ünsiyyət bacarığı sayəsində Rassemblement National-ın elektoratını genişləndirməyə çalışır. Financial Times qeyd edir ki, Le Penin hüquqi problemləri fonunda Bardellanın rolu daha da artmışdı, lakin apellyasiya qərarından sonra Le Pen yenidən partiyanın əsas siyasi fiquruna çevrilərək diqqəti öz üzərində cəmləşdirdi. Bütün bunların fonunda əsas sual dəyişmir: Fransa həqiqətən sağa dönürmü? Bu suala qəti cavab vermək tələskənlik olardı. Əslində, Fransa daha çox siyasi mərkəzin zəifləməsi prosesini yaşayır. Ənənəvi mərkəzçi və sol-mərkəzçi partiyalar əvvəlki seçici bazasını qorumaqda çətinlik çəkir. Nəticədə həm sağ, həm də sol cinahdakı radikal və ya sistemdən narazı qüvvələr güclənir. Bu mənada Marine Le Penin yüksəlişi daha geniş institusional və sosial böhranın simptomudur. Məhz buna görə Fransa siyasətində baş verən proseslər yalnız Paris üçün yox, bütün Avropa İttifaqı üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Avropa inteqrasiyasının əsas memarlarından olan ölkədə siyasi mərkəzin zəifləməsi Brüsselin qərarvermə mexanizmlərinə, Avropa İttifaqının vahid xarici siyasətinə, müdafiə təşəbbüslərinə və iqtisadi inteqrasiya proseslərinə də təsir göstərə bilər.

Beşinci Respublikanın böhranı fonunda Avropa İttifaqının gələcəyi

Fransada son illərdə baş verən siyasi proseslərə yalnız seçkilərin nəticələri və ya hökumət dəyişikliyi prizmasından baxmaq hadisələrin mahiyyətini tam anlamağa imkan vermir. Əslində, Fransa bu gün siyasi böhrandan daha çox idarəetmə böhranı yaşayır. Dövlət institutları fəaliyyətini davam etdirsə də, onların qərar qəbul etmək qabiliyyəti, cəmiyyət tərəfindən qəbul olunması və uzunmüddətli legitimliyi əvvəlki dövrlərlə müqayisədə ciddi şəkildə zəifləyib. Bu isə artıq təkcə Emmanuel Makron hökumətinin deyil, 1958-ci ildən fəaliyyət göstərən Beşinci Respublika modelinin effektivliyi ilə bağlı suallar yaradır.

General Şarl de Qoll tərəfindən hazırlanmış 1958-ci il Konstitusiyası Fransa tarixinin ən uğurlu idarəetmə modellərindən biri hesab olunur. Dördüncü Respublika dövründə hökumətlərin tez-tez dəyişməsi, parlamentdə sabit çoxluğun formalaşmaması və Əlcəzair böhranı ölkəni siyasi iflic vəziyyətinə gətirmişdi. Yeni konstitusiya isə güclü prezident institutunu yaradaraq icra hakimiyyətinə geniş səlahiyyətlər verdi, Fransa dövlətçiliyində sabitlik yaratdı. Son altmış il ərzində müxtəlif siyasi böhranlar yaşansa da, bu model ölkəyə davamlı idarəetmə imkanı qazandırdı. Lakin XXI əsrin ikinci onilliyindən bəri həmin sistemin zəif tərəfləri daha aydın görünməyə başladı. Ənənəvi siyasi partiyaların zəifləməsi, parlamentdə parçalanmanın artması və seçicilərin davranışındakı dəyişikliklər prezident institutunun əvvəlki kimi effektiv işləməsinə mane oldu. Emmanuel Makron 2017-ci ildə hakimiyyətə gəldikdə özünü nə sağın, nə də solun namizədi kimi təqdim edir, “En Marche!” hərəkatı vasitəsilə siyasi sistemi yeniləyəcəyini vəd edirdi. İlk prezidentlik dövründə o, əmək bazarı, vergi sistemi və iqtisadi islahatlar sahəsində mühüm qərarlar qəbul etdi. Lakin zaman keçdikcə həmin islahatların sosial qiyməti daha çox hiss olunmağa başladı.

2018-ci ildə başlayan “Sarı jiletlilər” hərəkatı Fransa tarixində son onilliklərin ən böyük sosial etirazlarından biri idi. İlk baxışda yanacaq vergisinin artırılmasına etiraz kimi başlayan aksiyalar qısa müddətdə dövlət idarəçiliyinə, sosial bərabərsizliyə və siyasi elitaya qarşı ümummilli narazılıq hərəkatına çevrildi. Aksiyalar aylarla davam etdi, minlərlə insan saxlandı, ölkənin bir çox şəhərində ciddi iğtişaşlar baş verdi. Politoloqlar həmin hadisələri Makron hakimiyyətinin dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirirlər. Çünki ilk dəfə olaraq prezidentin “islahatçı və modernləşdirici lider” imici ciddi zərbə aldı.

Ardınca COVID-19 pandemiyası və Ukrayna müharibəsinin yaratdığı iqtisadi nəticələr vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirdi. Enerji qiymətlərinin artması, inflyasiya, ərzaq məhsullarının bahalaşması və sosial xərclərin yüksəlməsi Fransa hökumətinin fiskal imkanlarını məhdudlaşdırdı. 2023-cü ildə pensiya yaşının artırılması ilə bağlı qərar isə yeni etiraz dalğasına səbəb oldu. Hökumətin Konstitusiyanın 49.3-cü maddəsindən istifadə edərək qanunu parlament səsverməsi olmadan qəbul etdirməsi hüquqi baxımdan mümkün olsa da, siyasi baxımdan cəmiyyətdə ciddi narazılıq yaratdı.

Konstitusiya hüququ üzrə tanınmış fransız alimləri Olivier Beaud və Denis Baranger elmi məqalələrində qeyd edirlər ki, Beşinci Respublika hüquqi baxımdan fəaliyyətini davam etdirsə də, onun siyasi legitimliyi əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çox müzakirə olunur. Onların fikrincə, Konstitusiyanın hüquqi sabitliyi ilə siyasi legitimlik arasında yaranan fərq Fransa siyasi sisteminin əsas çağırışlarından biridir.

Problemlər daxili siyasətlə məhdudlaşmır. Fransa Avropa İttifaqının iki əsas siyasi sütunundan biridir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan Avropa inteqrasiyası faktiki olaraq Paris-Berlin oxu üzərində qurulmuşdu. Almaniya iqtisadi lider, Fransa isə siyasi təşəbbüslərin əsas müəllifi kimi çıxış edirdi. Məhz bu tandem vahid bazarın yaradılmasından avronun tətbiqinə, Şengen məkanından Avropa İttifaqının genişlənməsinə qədər bir çox strateji qərarın qəbul edilməsində həlledici rol oynayıb.

Bu gün isə həmin tandem əvvəlki qədər ahəngdar görünmür. Almaniya da öz növbəsində iqtisadi durğunluq, enerji transformasiyası və sənaye rəqabət qabiliyyətinin zəifləməsi ilə üzləşib. Fransa isə siyasi sabitlik problemi yaşayır. Nəticədə Avropa İttifaqının iki aparıcı dövlətinin eyni vaxtda daxili problemlərlə məşğul olması Brüsselin qlobal böhranlara operativ cavab verməsini çətinləşdirir. European Council on Foreign Relations (ECFR) təşkilatının həmtəsisçisi və tanınmış analitik Mark Leonard dəfələrlə vurğulayıb ki, Avropa İttifaqının əsas problemi xarici rəqiblərin güclənməsi deyil, üzv dövlətlərin daxili siyasi parçalanmasıdır. Onun fikrincə, Avropa artıq iqtisadi inteqrasiyanı siyasi inteqrasiya ilə eyni tempdə inkişaf etdirə bilmir və bu ziddiyyət gələcək illərdə daha aydın görünəcək. Eyni mövqeni Carnegie Europe analitikləri də bölüşürlər. Onların təhlillərinə görə, Fransa daxilində siyasi qeyri-sabitlik yalnız Parisin daxili idarəçiliyinə təsir etmir, Avropa İttifaqının vahid xarici siyasəti, müdafiə təşəbbüsləri, sənaye strategiyası və büdcə siyasətinə də birbaşa təsir göstərir. Çünki Fransa Avropa layihəsinin əsas siyasi təşəbbüskarlarından biridir və onun zəifləməsi bütövlükdə Avropa qərarvermə mexanizminə təsirsiz ötüşə bilməz.

Bütün bunların fonunda Emmanuel Makronun siyasi irsi ilə bağlı müzakirələr də intensivləşir. Tərəfdarları hesab edirlər ki, o, Avropanın strateji muxtariyyəti ideyasını beynəlxalq gündəmə gətirən əsas liderlərdən biri olub, Ukraynaya dəstək, Avropa müdafiə sənayesinin gücləndirilməsi və rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı sahəsində mühüm təşəbbüslərlə çıxış edib. Tənqidçilər isə bildirirlər ki, onun islahatları sosial konsensus yaradılmadan həyata keçirilib və nəticədə dövlət institutları ilə cəmiyyət arasında etimad böhranı daha da dərinləşib.

Əslində, hər iki yanaşmada həqiqət payı var

Makron Fransa iqtisadiyyatını modernləşdirməyə çalışdı, lakin bunun sosial və siyasi qiyməti gözləniləndən daha yüksək oldu. O, Avropanın strateji müstəqilliyini müdafiə etdi, lakin eyni zamanda daxildə siyasi konsensusu qorumaqda çətinlik çəkdi. Nəticədə onun prezidentliyi paradoksal vəziyyət yaratdı: Fransa beynəlxalq arenada fəal diplomatik aktor olaraq qalsa da, daxildə siyasi sistem daha parçalanmış vəziyyətə gəldi. Bu gün əsas sual artıq Makronun siyasi gələcəyi deyil. Əsas sual ondan ibarətdir ki, 2027-ci ildən sonra Fransa necə idarə olunacaq? Yeni prezident parlamentdə sabit çoxluq formalaşdıra biləcəkmi? Beşinci Respublika əvvəlki kimi işləməyə davam edəcəkmi, yoxsa konstitusiya islahatları qaçılmaz olacaq? Bu sualların cavabı yalnız Fransanın yox, Avropa İttifaqının da gələcəyini müəyyən edəcək. Çünki Avropa tarixində dəfələrlə sübut olunub ki, Parisdə baş verən siyasi dəyişiklik gec-tez Brüsseldə, Berlində və digər Avropa paytaxtlarında da öz əksini tapır. Fransa bu gün yalnız öz gələcəyini müəyyən etmir, eyni zamanda Avropa layihəsinin növbəti mərhələsinin necə olacağını da müəyyənləşdirən əsas ölkələrdən biri olaraq qalır.

Fransa zəifləyərsə, Avropa İttifaqını nə gözləyir?

Bu gün Avropa İttifaqının qarşısında duran ən böyük problem xarici rəqiblərin güclənməsi deyil, daxili siyasi parçalanmanın dərinləşməsidir. Əgər 1990-cı illərdə Avropa İttifaqının əsas hədəfi genişlənmək idisə, bu gün başlıca məqsəd mövcud birliyi qorumaqdır. Son on ildə Böyük Britaniyanın Avropa İttifaqından çıxması (Brexit), enerji böhranı, COVID-19 pandemiyası, Ukrayna müharibəsi, qeyri-qanuni miqrasiya, inflyasiya və populist siyasi qüvvələrin yüksəlişi Avropa inteqrasiyasının əvvəlki qədər möhkəm olmadığını göstərdi.

Məşhur britaniyalı tarixçi və politoloq Timothy Garton Ash bir neçə məqaləsində qeyd edir ki, Avropa Birliyi artıq “böhranların idarə olunması ittifaqına” çevrilib. Onun fikrincə, son on beş il ərzində İttifaq demək olar ki, hər il yeni böhranla üzləşir və bu vəziyyət siyasi qərarların uzunmüddətli planlaşdırılmasını çətinləşdirir. Bu fikri European Council on Foreign Relations (ECFR) təşkilatının direktoru Mark Leonard da bölüşür. O yazır ki, Avropa daxilində parçalanma yalnız iqtisadi yox, həm də psixoloji xarakter daşıyır. Şərqi Avropa ilə Qərbi Avropa, Şimali Avropa ilə Cənubi Avropa arasında təhlükəsizlik, enerji, miqrasiya və büdcə siyasəti məsələlərində fərqli yanaşmalar formalaşıb. Məhz buna görə Brüsselin vahid qərar qəbul etməsi əvvəlki illərlə müqayisədə mürəkkəbləşib.

Fransanın zəifləməsi bu prosesi daha da sürətləndirə bilər. Əgər Paris uzun müddət daxili siyasi qarşıdurmalarla məşğul olacaqsa, Avropa İttifaqında yaranan liderlik boşluğu digər dövlətlər tərəfindən doldurulmağa çalışılacaq. Bu baxımdan ilk növbədə Almaniyanın rolu yada düşür. Lakin Almaniya özü də mürəkkəb dövr yaşayır. Rusiya qazından asılılığın azalması, sənaye istehsalında müşahidə olunan zəifləmə, avtomobil sektorunun Çin rəqabəti ilə üzləşməsi və iqtisadi artım tempinin aşağı düşməsi Berlinin Avropa liderliyini əvvəlki səviyyədə davam etdirməsini çətinləşdirir.

Bu səbəbdən son illərdə Polşa daha fəal mövqe nümayiş etdirməyə başlayıb. Bu ölkə artıq təkcə Şərqi Avropanın yox, NATO-nun da ən böyük müdafiə büdcələrindən birinə malik dövlətinə çevrilir. Müdafiə xərclərinin ÜDM-ə nisbətinə görə Polşanın Alyans daxilində ilk yerlərdə qərarlaşması təsadüfi deyil. Varşava açıq şəkildə bildirir ki, Avropanın təhlükəsizlik siyasətində daha böyük söz sahibi olmaq istəyir.

İtaliya da oxşar ambisiyalar nümayiş etdirir. Baş nazir Giorgia Meloni son illərdə həm Avropa İttifaqı daxilində, həm də NATO platformasında daha fəal siyasi kurs yürüdür. Miqrasiya siyasəti, Aralıq dənizi təhlükəsizliyi və Avropa sənayesinin rəqabət qabiliyyəti məsələlərində Roma artıq əvvəlki illərlə müqayisədə daha güclü siyasi mövqe tutur. Başqa sözlə, Avropa İttifaqında siyasi ağırlıq mərkəzləri dəyişməyə başlayır.

Bu proseslər Fransa üçün ciddi siqnaldır. Tarix göstərir ki, beynəlxalq siyasətdə boşluq uzun müddət boş qalmır. Əgər bir dövlət zəifləyirsə, onun tutduğu geosiyasi mövqeni mütləq başqa aktorlar doldurmağa çalışırlar. Məhz buna görə Fransa bu gün təkcə daxili siyasi böhranla deyil, Avropadakı liderlik mövqeyini itirmək riskiylə də üzləşib. Varşava, Roma, Praqa, Budapeşt, Buxarest və Baltikyanı ölkələrin Avropa siyasətində çəkisi getdikcə artır. Azərbaycan diplomatiyasının da bu yeni siyasi xəritəni düzgün oxuması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Avropanın gələcək siyasi arxitekturasında tərəfdaşların düzgün müəyyən edilməsi vacibdir.         

Beləliklə, Fransa bu gün tarixinin ən mürəkkəb siyasi mərhələlərindən birini yaşayır. Lakin bu böhranı yalnız Emmanuel Makronun reytinqinin aşağı düşməsi, Marine Le Penin yüksəlişi və ya Milli Assambleyadakı parçalanma ilə izah etmək mümkün deyil. Bunlar səbəb deyil, daha dərin struktur problemlərin görünən nəticələridir. Əsl problem ondan ibarətdir ki, İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış siyasi model XXI əsrin sosial, iqtisadi və geosiyasi reallıqlarına əvvəlki çevikliklə cavab verə bilmir. Fransa uzun illər dünyaya demokratiya, hüquq dövləti və Avropa inteqrasiyası nümunəsi təqdim edirdi. Bu gün isə həmin dövlət öz cəmiyyətini vahid siyasi məqsəd ətrafında birləşdirməkdə çətinlik çəkir. Paradoks da elə bundadır: Avropaya birlik ideyasını öyrədən ölkə indi öz daxilində siyasi birliyi qorumaq uğrunda mübarizə aparır.

Bir zamanlar dünya siyasətinin taleyi Londondan müəyyənləşirdi. Sonra bu rol Vaşinqtona keçdi. Soyuq müharibə illərində Avropa inteqrasiyasının əsas siyasi lokomotivi Paris idi. Lakin beynəlxalq münasibətlərdə nüfuz keçmiş xidmətlərə görə yox, cari imkanlara görə ölçülür. Dövlət tarixi ilə deyil, gələcəyi formalaşdırmaq bacarığı ilə lider olur.

Fransanın qarşısında duran əsas vəzifə dövlət institutlarına ictimai etimadı bərpa etmək, iqtisadi rəqabət qabiliyyətini gücləndirmək və cəmiyyətdə yaranmış dərin siyasi qütbləşməni aradan qaldırmaqdır. Əks halda, prezidentlər dəyişəcək, hökumətlər formalaşacaq, böhran isə davam edəcək. Avropa İttifaqı da bu reallıqdan kənarda deyil. Fransa zəifləyərsə, Avropa layihəsinin siyasi ağırlıq mərkəzi dəyişəcək. Bu, Avropa İttifaqının dağılması da demək deyil, o deməkdir ki, gələcəyin Avropası iyirmi il əvvəlki Avropa olmayacaq. Daha praqmatik, daha təhlükəsizlik yönümlü, daha çox milli maraqlara əsaslanan və daha mürəkkəb qərarvermə mexanizminə malik bir Avropa formalaşacaq.

Kəramət QƏNBƏROV

Azərbaycan Respublikasının

Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik

Akademiyasının müəllimi

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert