Fəlsəfə bəşəriyyətin düşüncə yaddaşıdır
Bəşəriyyətin inkişaf tarixini yalnız kəşflər, siyasi dəyişikliklər və elmi nailiyyətlərlə ölçmək olmaz. Bu tarixin görünməyən, lakin heç də az əhəmiyyət daşımayan başqa bir tərəfi də var: insan düşüncəsinin keçdiyi yol. Ədalət, azadlıq, həqiqət, mənəviyyat, həyatın mənası və insanın cəmiyyətdəki yeri haqqında əsrlər boyu aparılan müzakirələr sivilizasiyanın intellektual əsaslarını formalaşdırıb. Bu axtarışların mərkəzində isə fəlsəfə dayanır. O, ayrı-ayrı dövrlərin düşüncə tərzini əks etdirməklə yanaşı, cəmiyyətlərin inkişaf istiqamətinə, insanların dünyagörüşünə və bəşəri dəyərlərin formalaşmasına da təsir göstərib.
Hər il noyabr ayının üçüncü cümə axşamı Ümumdünya Fəlsəfə Günü kimi qeyd edilir. Bu xüsusi gün insanı düşünməyə, mövcud bilikləri sorğulamağa, həyatın mənası və cəmiyyətin gələcəyi haqqında daha dərindən düşünməyə dəvət edir. UNESCO-nun təşəbbüsü ilə 2002-ci ildən qeyd edilən bu gün fəlsəfənin yalnız akademik mühitə, universitet auditoriyalarına və elmi müzakirələrə aid olmadığını xatırladır. Əslində, fəlsəfə gündəlik həyatımızın içindədir: verdiyimiz qərarlarda, seçdiyimiz dəyərlərdə, başqalarına münasibətimizdə və dünyanı necə anlamağımızda...
Cavabdan çox, sual vermək cəsarəti
Çox vaxt fəlsəfə mürəkkəb terminlər, çətin nəzəriyyələr və anlaşılması çətin mətnlərlə əlaqələndirilir. Halbuki onun başlanğıc nöqtəsi olduqca sadədir: sual vermək. İnsan niyə yaşayır? Ədalət nədir? Xoşbəxtlik maddi imkanlarla ölçülürmü? Azad olmaq nə deməkdir? Həqiqət hamı üçün eynidirmi?
Bu sualların hər biri insanı öz düşüncələri ilə üz-üzə qoyur. Fəlsəfənin əsas xüsusiyyəti də məhz budur: o, insana yalnız nə düşünməli olduğunu demir, necə düşünməli olduğunu öyrədir. Bəzən bir sualın doğurduğu müzakirə hazır cavabdan daha qiymətli olur. Çünki sual insanı araşdırmağa, müqayisə etməyə, fərqli mövqeləri anlamağa və öz qənaətini formalaşdırmağa sövq edir.
Qədim yunan filosofu Sokratın “Düşünülməmiş həyat yaşamağa dəyməz” fikri əsrlər keçsə də, aktuallığını qoruyur. Bu yanaşma insanı gündəlik qayğıların axarında öz həyatına kənardan baxmağa, seçimlərinin səbəblərini anlamağa çağırır.
Qədim müdriklikdən müasir dünyaya uzanan yol
Fəlsəfə bəşər sivilizasiyasının müxtəlif mərhələlərində fərqli mədəniyyətlərin düşüncə ənənələri ilə zənginləşib. Antik Yunanıstanda Sokrat, Platon və Aristotel insan, dövlət, bilik və əxlaq haqqında fundamental fikirlər irəli sürüblər. Şərq fəlsəfəsində isə Konfutsi, Lao Tszı, Farabi, İbn Sina və digər mütəfəkkirlər insanın mənəvi dünyası, cəmiyyətin quruluşu, ağıl və idrak məsələlərinə xüsusi diqqət yetiriblər.
Azərbaycanın da zəngin fəlsəfi irsi var. Nizami Gəncəvinin əsərlərində ədalətli cəmiyyət, insan ləyaqəti, mənəvi kamillik və müdriklik ideyaları mühüm yer tutur. Nəsiminin yaradıcılığı insanın mənəvi qüdrətini, azad düşüncəsini və özünü dərketmə axtarışını ifadə edir. Füzulinin əsərlərində isə eşq, insan təbiəti, həyatın faniliyi və mənəvi dəyərlər fəlsəfi dərinliklə təqdim olunur. Bu irs göstərir ki, fəlsəfə yalnız müəyyən bir coğrafiyanın və ya dövrün düşüncə məhsulu deyil. O, müxtəlif xalqların təcrübəsini birləşdirən, nəsillər arasında mənəvi və intellektual körpü yaradan ümumbəşəri dəyərdir.
İnformasiya bolluğu dövründə düşünmək niyə vacibdir?
Müasir insan tarixdə heç vaxt olmadığı qədər böyük informasiya axını ilə qarşı-qarşıyadır. Bir neçə saniyə ərzində dünyanın istənilən nöqtəsində baş verən hadisə haqqında məlumat əldə etmək mümkündür. Lakin məlumatın çoxluğu heç də həmişə bilikli olmaq demək deyil. Əsas məsələ əldə edilən informasiyanı təhlil etmək, onun doğruluğunu yoxlamaq və mahiyyətini anlamaqdır.
Məhz burada fəlsəfi düşüncənin əhəmiyyəti üzə çıxır. Tənqidi düşüncə insana eşitdiyi hər fikri həqiqət kimi qəbul etməmək, faktla rəyi fərqləndirmək, manipulyasiyaları tanımaq imkanı verir. Sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatların sürətlə mənimsənildiyi bir dövrdə bu bacarıq xüsusilə vacibdir.
Süni intellekt insanı düşünməkdən uzaqlaşdıracaqmı?
Bu gün fəlsəfənin qarşısında dayanan ən maraqlı məsələlərdən biri texnologiyanın sürətli inkişafıdır. Süni intellekt artıq mətn yazır, suallara cavab verir, məlumatları təhlil edir, mürəkkəb problemlərin həllində iştirak edir. Belə bir şəraitdə mühüm sual yaranır: maşınlar getdikcə daha çox intellektual işi yerinə yetirirsə, insan düşüncəsinin özünəməxsusluğu nədə qalır?
Bu sual yalnız texnoloji deyil, həm də fəlsəfi mahiyyət daşıyır. Şüur nədir? İnsan zəkasını sadəcə məlumatı emal etmək qabiliyyəti ilə ölçmək mümkündürmü? Əxlaqi məsuliyyət daşımaq, empatiya göstərmək, seçimlərin nəticələrini mənəvi baxımdan qiymətləndirmək nə deməkdir?
Texnologiya inkişaf etdikcə insanın öz mahiyyətini dərk etmək ehtiyacı da artır. Süni intellektin imkanlarından düzgün istifadə, şəxsi məlumatların qorunması, alqoritmlərin ədalətliliyi və texnoloji qərarların etik tərəfləri fəlsəfi müzakirələrin yeni istiqamətlərinə çevrilib. Deməli, gələcəyin dünyasında fəlsəfəyə ehtiyac azalmaq əvəzinə, daha da artır.
Yeganə BAYRAMOVA