Sürətlə yayılan virus nə qədər təhlükəlidir?

Adi qrip kimi hesab etdiyimiz halsızlıq, baş ağrısı və hərarət bəzi hallarda daha ağır infeksiyanın ilk əlamətləri ola bilər. Ebola virusu da məhz belə başlanğıc əlamətlərlə özünü göstərə bilən, lakin qısa müddətdə həyati təhlükə yaradan infeksiyalardan biridir. Hazırda bu virusla bağlı narahatlığı artıran əsas məqam təkcə xəstəliyin ağır nəticələri deyil, onun yeni ərazilərdə aşkarlanması və yoluxma zəncirinin vaxtında müəyyənləşdirilməsində yaranan çətinliklərdir.

Bu ay Afrikada Ebola ilə bağlı vəziyyət yenidən beynəlxalq diqqət mərkəzindədir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatlarına əsasən, may ayında Konqo Demokratik Respublikasında başlayan Bundibuqyo ştammı ölkə daxilində geniş yayılıb, sonradan Keniya və Nigeriyada da yoluxma halları qeydə alınıb. Xəstəliyin bir neçə ölkədə aşkarlanması epidemioloji nəzarətin gücləndirilməsini və sərhədlərarası əməkdaşlığın əhəmiyyətini daha da artırıb.

Rəqəmlər təhlükənin miqyasını göstərir

ÜST-nın 23 oktyabr 2026-cı il tarixli məlumatına görə, oktyabrın 20-dək Konqo Demokratik Respublikasında 9 704 təsdiqlənmiş yoluxma və 4 687 ölüm qeydə alınıb. Oktyabrın 24-dək olan məlumatları əks etdirən ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin (CDC) hesabatında isə Konqoda təsdiqlənmiş yoluxmaların sayı 9 964-ə çatıb.

Bu göstəricilər epidemiyanın miqyasını və xəstəliyin ağırlığını aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bununla belə, müxtəlif tarixlərdə açıqlanan rəqəmləri müqayisə edərkən hesabatların əhatə etdiyi dövrü nəzərə almaq vacibdir. Yoluxma sayının artması həm yeni halları, həm də aşkarlama və məlumatların dəqiqləşdirilməsi prosesini əks etdirə bilər.

Hazırkı epidemiyanın əsas xüsusiyyəti onun Konqo Demokratik Respublikasının bir neçə əyalətinə yayılmasıdır. ÜST-nın məlumatına əsasən, oktyabrın 20-dək ölkənin səkkiz əyalətində, ümumilikdə 66 səhiyyə zonasının ərazisində yoluxmalar müəyyən edilib.

Hansı ölkələrdə yoluxma qeydə alınıb?

Hazırkı epidemiya ilə bağlı xəbərlərdə əsas diqqət üç ölkəyə yönəlib: Konqo Demokratik Respublikası, Keniya və Nigeriya. Uqanda da bu epidemiya ilə əlaqəli yoluxma hallarının qeydə alındığı ölkələrdəndir, lakin orada epidemiya avqustun 26-da başa çatmış elan edilib.

Ebola adi qripdən nə ilə fərqlənir?

Ebolanın təhlükəli xüsusiyyətlərindən biri xəstəliyin ilk əlamətlərinin başqa infeksiyalara bənzəməsidir. Qəfil başlayan hərarət, güclü halsızlıq, əzələ ağrıları, baş ağrısı və boğaz ağrısı ilkin simptomlar arasında yer alır. Sonrakı mərhələlərdə qusma, ishal, qarın ağrısı, səpkilər, orqanların fəaliyyətinin pozulması və bəzi hallarda daxili və ya xarici qanaxmalar meydana çıxa bilər.

İnkubasiya dövrü, yəni virusa yoluxma ilə əlamətlərin yaranması arasındakı müddət, adətən 2-21 gün təşkil edir. İnsan xəstəliyin əlamətləri meydana çıxana qədər yoluxdurucu hesab edilmir. Bununla belə, ilkin simptomlar qeyri-spesifik olduğundan Ebolanı yalnız klinik əlamətlərə əsasən müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Dəqiq diaqnoz üçün laborator müayinə tələb olunur.

Xəstəliyin ağır keçməsi və ölüm riski onun yaratdığı əsas təhlükələrdəndir. ÜST-nın məlumatına görə, əvvəlki Ebola epidemiyalarında ölüm göstəricisi virusun növündən, epidemiyanın şəraitindən və göstərilən tibbi yardımın vaxtında olub-olmamasından asılı olaraq 25-90 faiz arasında dəyişib. Hazırkı epidemiyaya səbəb olan Bundibuqyo virusu ilə bağlı əvvəlki epidemiyalarda da yüksək ölüm göstəriciləri qeydə alınıb.

Kimlər risk altındadır?

Ebola hava-damcı yolu ilə yayılan adi mövsümi respirator viruslarla eyni mexanizmə malik deyil. Əsas yoluxma yolu xəstənin qanı və digər bədən mayeləri ilə birbaşa təmas, eləcə də həmin mayelərlə çirklənmiş əşyalar vasitəsilə təmasdır. Xəstəyə qulluq zamanı qoruyucu vasitələrdən istifadə edilməməsi, tibbi prosedurların təhlükəsizlik qaydalarına uyğun aparılmaması və meyitlərlə ehtiyatsız davranılması yoluxma riskini artıra bilər.

İlk yoluxmanın heyvanlardan insana keçməsi də mümkündür. ÜST meyvə yarasalarını virusun mümkün təbii rezervuarlarından biri hesab edir. Yoluxmuş vəhşi heyvanların qanı, toxumaları və digər bioloji mayeləri ilə təmas insan üçün təhlükə yarada bilər.

Müalicə və peyvənd məsələsi niyə mürəkkəbdir?

Ebola haqqında danışarkən bütün virus növlərini eyni hesab etmək düzgün deyil. Müxtəlif növlər üçün peyvənd və müalicə imkanları fərqlənir. Hazırkı epidemiyaya səbəb olan Bundibuqyo ştammına qarşı təsdiqlənmiş spesifik peyvənd və müalicə vasitəsi yoxdur. Buna görə də xəstələrə maye və elektrolit balansının bərpası, orqanların fəaliyyətinin dəstəklənməsi və yaranan ağırlaşmaların idarə olunması kimi tibbi tədbirlər göstərilir.

Bəzi digər Ebola viruslarına qarşı mövcud olan peyvəndlərin hazırkı epidemiyaya səbəb olan virusa qarşı təsirli olduğu avtomatik şəkildə qəbul edilə bilməz. ÜST-nın mövqeyinə görə, Ebola virusuna qarşı lisenziyalaşdırılmış Ervebo peyvəndinin Bundibuqyo ştammına qarşı effektivliyi insanlarda sübut edilməyib. Bu səbəbdən onun həmin virusa qarşı istifadəsi tədqiqat protokolu çərçivəsində nəzərdən keçirilir.

Azərbaycan üçün təhlükə varmı?

Mövzu barədə “Yeni Azərbaycan”a açıqlama verən infeksionist Mərdan Əliyev bildirib ki, coğrafi məsafə Azərbaycana Ebola virusunun daxil olmasını tam istisna etmir. Onun sözlərinə görə, beynəlxalq hava nəqliyyatı və insanların ölkələr arasında hərəkəti yoluxucu xəstəliklərin bir ölkədən digərinə daşınması ehtimalını yaradır: “Bununla belə, riskin mövcudluğu ölkədə epidemiyanın başlanacağı demək deyil. Hazırkı vəziyyəti qiymətləndirərkən iki məsələni fərqləndirmək lazımdır: virusun ölkəyə gətirilməsi ehtimalı və onun ölkə daxilində geniş yayılması ehtimalı. Epidemiya bölgəsindən gələn yoluxmuş şəxsin aşkar edilməsi ilə yerli əhali arasında davamlı yoluxma zəncirinin yaranması eyni hadisə deyil.

Azərbaycan üçün əsas yanaşma beynəlxalq epidemioloji məlumatların izlənilməsi, zərurət yarandıqda sərhəd-keçid məntəqələrində müvafiq səhiyyə tədbirlərinin görülməsi, şübhəli halların vaxtında müəyyən edilməsi və tibb müəssisələrinin hazırlığının təmin olunmasıdır. Riskli bölgələrə səfər etmiş şəxslər öz səhhətlərində dəyişiklik müşahidə etdikdə bunu gizlətməməli, həkimə səfər tarixçələri və mümkün təmasları barədə məlumat verməlidirlər”.

Panikaya yox, nəzarətə ehtiyac var...

M.Əliyev qeyd edib ki, hazırda Azərbaycanda bu epidemiya ilə əlaqəli təsdiqlənmiş yoluxma barədə məlumat müəyyən edilməyib. Lakin bu, ölkənin epidemioloji vəziyyətinə dair rəsmi qurumların ən son məlumatlarının ayrıca yoxlanılmasını əvəz etmir: “Əsas məsələ panikaya qapılmadan, lakin təhlükəni də kiçiltmədən qabaqlayıcı tədbirlərə hazır olmaqdır.

Yüksək hərarət və halsızlıq kimi əlamətlər təkbaşına Ebola diaqnozu demək deyil. Bu simptomlar bir çox başqa xəstəliklərdə də müşahidə olunur. Ancaq şəxs epidemiya bölgəsində olubsa və ya xəstəlik təsdiqlənmiş şəxslə təmasda olubsa, yaranan əlamətlərə xüsusi diqqət yetirilməlidir”.

Təhlükəni sərhədlər deyil, nəzarət dayandırır

İnfeksionistin sözlərinə görə, Ebola epidemiyası bir daha göstərir ki, yoluxucu xəstəliklərə qarşı mübarizə yalnız xəstə aşkarlandıqdan sonra başlanan proses deyil: “Güclü epidemioloji nəzarət, hazırlıqlı tibb sistemi, beynəlxalq əməkdaşlıq və ictimaiyyətin düzgün məlumatlandırılması təhlükənin genişlənməsinin qarşısını almaqda həlledici rol oynayır.

Xüsusilə, xəstələrə qulluq edən tibb işçiləri, yoluxmuş şəxslərin ailə üzvləri və xəstə ilə birbaşa təmasda olan digər insanlar risk qrupuna daxildir. Buna görə də epidemiya bölgələrində fərdi qoruyucu vasitələrdən istifadə, xəstələrin vaxtında təcridi, təmasların izlənilməsi və təhlükəsiz dəfn qaydalarına əməl olunması əsas tədbirlər hesab edilir.

Virusun yayılmasını yalnız sərhədləri bağlamaqla dayandırmaq mümkün deyil. Əsas məsələ yoluxmuş şəxslərin tez müəyyən edilməsi, diaqnostikanın əlçatan olması, tibbi müəssisələrdə infeksiyaya nəzarət qaydalarının gücləndirilməsi və əhalinin etibarlı məlumatlarla təmin edilməsidir”.

Yeganə BAYRAMOVA