Ağdam – Qarabağın dirçəliş və qayıdış rəmzi

Ağdam – Qarabağın dirçəliş və qayıdış rəmzi

 

 

Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri olan Ağdam öz tarixi, coğrafi mövqeyi, mədəni irsi və strateji əhəmiyyəti ilə Qarabağın ictimai-siyasi həyatında mühüm yer tutub. Əsrlər boyu bölgənin iqtisadi, mədəni və sosial inkişafında xüsusi rol oynayan bu şəhər həm də xalqımızın yaddaşında ağır sınaqların, mübarizənin və nəhayət, Böyük Qayıdışın rəmzinə çevrilib. Bu gün Ağdam təkcə azad edilmiş ərazi kimi deyil, Azərbaycanın quruculuq iradəsinin, dövlət gücünün və gələcəyə inamının təcəssümü kimi diqqət çəkir.

Ağdamın tarixi Qarabağın ümumi tarixi ilə sıx bağlıdır. Şəhərin yerləşdiyi ərazi qədim dövrlərdən yaşayış üçün əlverişli məkan olub. Qarabağ xanlığı dövründə bölgənin əhəmiyyəti daha da artıb. XVIII əsrdə Pənahəli xan tərəfindən Qarabağda formalaşdırılan siyasi və iqtisadi mərkəzlər sistemində Ağdam ətrafı da mühüm mövqeyə malik idi. Zaman keçdikcə şəhər ticarət, sənətkarlıq və kənd təsərrüfatının inkişaf etdiyi yaşayış məntəqəsinə çevrilib. Ağdamın adı da xalq yaddaşında xüsusi məna daşıyır. Geniş yayılan izaha görə, bu ad Pənahəli xanın tikdirdiyi ağ daşdan imarətlə əlaqələndirilir.

XX əsrdə Ağdam Qarabağın ən böyük və inkişaf etmiş şəhərlərindən biri kimi tanınıb. Burada sənaye müəssisələri, təhsil və mədəniyyət ocaqları, səhiyyə infrastrukturu fəaliyyət göstərib. Ağdamın məşhur çörək muzeyi, Cümə məscidi, Şahbulaq qalası və digər tarixi-mədəni abidələri şəhərin zəngin irsini əks etdirirdi. Ağdam həm də özünəməxsus mədəni mühiti, musiqi ənənələri, ziyalıları və zəhmətkeş insanları ilə seçilirdi. Şəhər Qarabağın sosial-iqtisadi həyatında mühüm mərkəz olmaqla yanaşı, ətraf yaşayış məntəqələri üçün də əsas xidmət və ticarət məkanı rolunu oynayırdı.

Ağdamın strateji əhəmiyyəti onun coğrafi mövqeyi ilə birbaşa bağlıdır. Qarabağın düzənlik hissəsində yerləşən şəhər dağlıq ərazilərlə aran bölgəsi arasında mühüm əlaqələndirici mövqeyə malikdir. Bu xüsusiyyət Ağdamı həm iqtisadi, həm nəqliyyat, həm də hərbi baxımdan əhəmiyyətli məkana çevirib. Şəhər tarixən bölgənin kommunikasiya xətlərinin, kənd təsərrüfatı və ticarət əlaqələrinin qovuşduğu nöqtələrdən biri olub. Məhz bu amillər Ağdamın Qarabağ münaqişəsi dövründə də xüsusi strateji əhəmiyyət daşımasına səbəb olub.

Lakin XX əsrin sonlarında başlayan Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü Ağdamın taleyində faciəli bir mərhələnin başlanğıcı oldu. 1993-cü il iyulun 23-də şəhər Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. İşğal nəticəsində yüz minlərlə insan öz doğma yurd-yuvasından didərgin düşməyin ağrısını yaşadı. Bir vaxtlar inkişaf etmiş şəhər olan Ağdam dağıdıldı, yaşayış evləri, inzibati binalar, məktəblər, mədəniyyət müəssisələri və tarixi abidələr talan edilərək yararsız vəziyyətə salındı. Ağdam uzun illər ərzində dağıntıların və işğalın ağır nəticələrinin simvoluna çevrildi. Lakin bütün bu müddət ərzində ağdamlılar doğma torpağa qayıtmaq ümidini itirmədilər. Onların yaddaşında Ağdam yalnız tərk edilmiş şəhər deyil, uşaqlıq xatirələrinin, ailə ocaqlarının və milli kimliyin ayrılmaz parçası olaraq yaşadı.

2020-ci ildə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində başlanan Vətən müharibəsi Ağdamın taleyində də dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Ordusunun 44 günlük müharibədə qazandığı tarixi Zəfər Ermənistanı kapitulyasiyaya məcbur etdi. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanata əsasən, Ağdam rayonu noyabrın 20-də Azərbaycana qaytarıldı. Beləliklə, 27 ildən artıq davam edən işğala son qoyuldu. Ağdamın hərbi əməliyyatlar aparılmadan və əlavə insan tələfatı olmadan geri qaytarılması Azərbaycanın hərbi qələbəsinin yaratdığı siyasi reallığın mühüm nəticəsi idi.

Həmin gün təkcə bir ərazinin Azərbaycana qaytarılması ilə yadda qalmadı. Bu, həm də doğma torpaqlarından didərgin düşmüş insanların qayıdışına aparan yolun başlanğıcı idi. 2020-ci il noyabrın 23-də Prezident İlham Əliyevin Ağdam şəhərinə səfəri zamanı Azərbaycan bayrağının ucaldılması isə şəhərin yeni tarixinin rəmzi hadisələrindən birinə çevrildi. Prezidentin Ağdamın gələcək inkişafı ilə bağlı müəyyən etdiyi istiqamətlər sonrakı illərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq prosesinin əsasını təşkil etdi.

Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il 31 iyul tarixli Sərəncamı ilə noyabrın 20-si Ağdam Şəhəri Günü elan edildi. Bu qərar şəhərin azad olunması tarixinin əbədiləşdirilməsi ilə yanaşı, Ağdamın Azərbaycanın müasir tarixindəki xüsusi yerinin təsdiqi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Artıq bu tarix həm qəhrəmanlıq salnaməsinin, həm də yenidən doğulan bir şəhərin bayramıdır.

Bu gün Ağdamda həyata keçirilən yenidənqurma işləri şəhərin yalnız əvvəlki görkəminin bərpasına deyil, onun müasir tələblərə uyğun yeni inkişaf modelinin formalaşdırılmasına yönəlib. Azərbaycan dövlətinin qarşıya qoyduğu əsas məqsəd Ağdamı müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında qurmaq, iqtisadi potensialını reallaşdırmaq, sosial infrastrukturu inkişaf etdirmək və sakinlərin rahat yaşayışı üçün hərtərəfli şərait yaratmaqdır. Şəhərin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş plan da məhz bu strateji yanaşmanın ifadəsidir.

Ağdamda yol, elektrik, su, kommunikasiya və nəqliyyat infrastrukturu yenidən qurulur. Bərdə-Ağdam avtomobil yolu və dəmir yolu xətti şəhərin ölkənin digər bölgələri ilə əlaqələrini gücləndirir. Ağdam Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksinin istifadəyə verilməsi bölgənin nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm addımdır. Eyni zamanda, Ağdam Sənaye Parkının yaradılması şəhərin gələcək iqtisadi inkişafında xüsusi rol oynayır. Burada istehsal müəssisələrinin qurulması, sahibkarlığın dəstəklənməsi və yeni iş yerlərinin açılması nəzərdə tutulan əsas istiqamətlərdəndir. Bu layihələr Ağdamın təkcə yaşayış məkanı kimi deyil, Qarabağın mühüm iqtisadi mərkəzlərindən biri kimi formalaşmasına xidmət edir.

Yenidənqurma prosesində şəhərin tarixi və mədəni irsinin qorunması da diqqət mərkəzindədir. Ağdamın simvollarından sayılan İmarət Kompleksinin bərpası, Cümə məscidinin qorunması, mədəniyyət və incəsənət ocaqlarının yenidən qurulması tarixi yaddaşın gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ağdam Muğam Mərkəzinin yaradılması isə şəhərin zəngin musiqi ənənələrinin yenidən canlandırılması üçün mühüm imkanlar açır. Çünki Ağdamın dirçəlişi yalnız binaların, yolların və infrastrukturun bərpası demək deyil. Bu, həm də şəhərin ruhunun, mədəni mühitinin və ənənələrinin yenidən yaşadılmasıdır.

Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına dönüşü Ağdamın dirçəliş prosesinin ən mühüm mərhələsidir. 2025-ci il martın 27-dən etibarən Ağdam şəhərinə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışına başlanması bu istiqamətdə tarixi hadisə oldu. İllərlə başqa bölgələrdə yaşamağa məcbur olmuş insanlar artıq öz doğma şəhərlərində yeni həyat qurmaq imkanı əldə edirlər. Bu prosesin davamlılığı üçün yaşayış binaları ilə yanaşı, məktəblərin, səhiyyə müəssisələrinin, sosial xidmət obyektlərinin və iş yerlərinin yaradılması da mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Ağdamın qarşısında duran vəzifələrdən biri də onun Qarabağın regional inkişafında aparıcı mövqeyinin təmin edilməsidir. Şəhərin əlverişli coğrafi mövqeyi, kənd təsərrüfatı imkanları, sənaye potensialı və nəqliyyat əlaqələri bu məqsədin reallaşdırılması üçün geniş perspektivlər yaradır. Ağdam gələcəkdə Qarabağın iqtisadi, logistika, təhsil və mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrilmək potensialına malikdir. Bunun üçün həyata keçirilən hər bir layihə yalnız bugünkü ehtiyaclara deyil, gələcək nəsillərin həyat şəraitinə və regionun uzunmüddətli inkişafına hesablanmalıdır.

20 Noyabr – Ağdam Şəhəri Günü bu baxımdan sadəcə təqvimdə qeyd olunan əlamətdar tarix deyil. Bu gün işğalın ağrılarını yaşamış bir şəhərin yenidən həyata qayıdışını, xalqımızın doğma torpaqlara bağlılığını və dövlətimizin quruculuq gücünü ifadə edir. Ağdamın keçdiyi yol göstərir ki, şəhərlərin taleyini yalnız dağıntılar və müharibələr müəyyən etmir. Tarixi yaddaş, milli iradə, siyasi qətiyyət və məqsədyönlü inkişaf siyasəti ən ağır sınaqlardan sonra belə yeni başlanğıc yarada bilər.

Bu gün Ağdamda ucalan yeni binalar, salınan yollar, fəaliyyətə başlayan müəssisələr və doğma yurduna qayıdan insanların sevinci Azərbaycanın Qarabağda yaratdığı yeni reallığın göstəricisidir. Ağdam artıq keçmişin dağıntıları ilə deyil, gələcəyin quruculuq mənzərəsi ilə xatırlanır. Şəhərin yenidən dirçəlməsi həm də Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra qarşıya qoyduğu inkişaf hədəflərinin əyani təzahürüdür.

Ağdamın yeni tarixi yazılır. Bu tarixin əsas qəhrəmanları doğma torpağına qayıdan insanlar, quruculuq işlərini həyata keçirən mütəxəssislər və ölkənin gələcəyinə inamla baxan yeni nəsildir. Ağdamın dirçəlişi Qarabağın dirçəlişinin, Qarabağın dirçəlişi isə bütövlükdə Azərbaycanın gücünün və inkişaf əzminin ifadəsidir.

 

Cəlal Həsənli

YAP Culfa rayon təşkilatı sədrinin müavini