Bəzi şəhərlərin tarixi yalnız keçmişdə baş vermiş hadisələrlə deyil, yaşadıqları sınaqlara necə sinə gərmələri ilə ölçülür. Elə şəhərlər var ki, onların taleyi bütöv bir xalqın yaddaşına çevrilir, küçələri, evləri, abidələri və insanları milli tarixin ayrılmaz hissəsini təşkil edir. Qarabağın qədim yaşayış məskənlərindən olan Ağdam da belə şəhərlərdəndir. Bir zamanlar zəngin mədəni həyatı, inkişaf etmiş təsərrüfatı, sənətkarlıq ənənələri və qonaqpərvər insanları ilə tanınan bu şəhər uzun illər işğalın ağır nəticələri ilə üzləşsə də, bu gün yenidən quruculuğun və Böyük Qayıdışın mühüm ünvanına çevrilir.
Cənab Prezidentin müvafiq Sərəncamı ilə noyabrın 20-si Ağdam Şəhəri Günü kimi qeyd olunur. Bu əlamətdar tarix təkcə şəhərin azadlığa qovuşmasını deyil, həm də xalqımızın tarixi yaddaşına, ərazi bütövlüyünə və doğma torpaqlara qayıdış iradəsinə ehtiramın ifadəsidir.
Tarixin dərinliklərindən gələn Ağdam
Ağdamın keçmişi qədim dövrlərin izlərini özündə yaşadır. Rayon ərazisində aparılmış arxeoloji tədqiqatlar burada minilliklər əvvəl yaşayış məskənlərinin mövcudluğunu, əkinçilik və maldarlıq ənənələrinin qədimliyini təsdiqləyir. Xüsusilə Üzərriktəpə yaşayış məskənindən əldə edilmiş maddi-mədəniyyət nümunələri bölgənin Qafqazın qədim məskunlaşma və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olduğunu göstərir.
Tarixən Ağdam Qarabağın mühüm iqtisadi və mədəni mərkəzlərindən biri kimi formalaşıb. Burada sənətkarlıq, xalçaçılıq, musiqi və ədəbiyyat ənənələri inkişaf edib, milli-mənəvi dəyərlər nəsildən-nəslə ötürülüb. Ağdamın özünəməxsus ruhunu formalaşdıran əsas amillərdən biri də onun insanları olub. Torpağına bağlı, zəhmətkeş, qonaqpərvər və milli adət-ənənələrinə sadiq ağdamlılar doğma şəhərin mədəni simasının qorunmasında mühüm rol oynayıblar.
İşğalın yaddaşlarda qalan ağrısı
Ağdamın müasir tarixində ən ağır sınaq Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində yaşadığı işğal dövrü oldu. 1993-cü il iyulun 23-də rayonun böyük hissəsinin işğal edilməsi ilə şəhərin dinc həyatına son qoyuldu. Minlərlə insan doğma evindən, həyətindən, uşaqlıq xatirələrindən və ata-baba yurdundan ayrılmaq məcburiyyətində qaldı. Rayonun yaşayış məntəqələrinin böyük qismi işğal altında qaldı, əhali uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamağa məhkum edildi.
İşğal illərində Ağdamın yaşayış evləri, məktəbləri, mədəniyyət müəssisələri, sənaye obyektləri və tarixi abidələri dağıntılara məruz qaldı. Bir zamanlar insanların gündəlik həyatının qaynadığı küçələr səssizliyə qərq oldu, mədəniyyət ocaqları və dini abidələr vandalizmin qurbanına çevrildi. Şəhərin tarixi-mədəni irsinə vurulan zərbə bütövlükdə Qarabağın mədəni yaddaşına ağır itki idi.
Lakin bütün bu dağıntılar Ağdamın mənəvi varlığını məhv edə bilmədi. Məcburi köçkünlük həyatı yaşayan sakinlər doğma şəhərlə bağlı xatirələrini yaşatdılar, övladlarına ata-baba yurdunun tarixini danışdılar. Ağdamlıların qəlbində bir arzu daim qorundu: doğma torpağa qayıtmaq, yenidən öz evlərinin qapısını açmaq və şəhərin küçələrində əvvəlki həyatın izlərini görmək.
Zəfərdən doğan yeni mərhələ
2020-ci ildə baş verən Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində taleyüklü dönüş nöqtəsinə çevrildi. Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığı, əsgər və zabitlərimizin fədakarlığı, xalqımızın həmrəyliyi və dövlətimizin qətiyyətli mövqeyi nəticəsində torpaqlarımızın azadlığı istiqamətində tarixi nailiyyət əldə edildi.
Noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli Bəyanata uyğun olaraq, 2020-ci il noyabrın 20-də Ağdam rayonu Azərbaycana qaytarıldı. Bu xəbər illərlə yurd həsrəti ilə yaşayan insanların qəlbində sevinc və qürur hissi yaratdı. Ağdam artıq yalnız keçmişin xatirələrində yaşayan bir şəhər deyil, yenidən qurulacaq, inkişaf edəcək və sakinlərinin səsi ilə canlanacaq doğma məkan kimi gələcəyə qovuşurdu.
Ağdamın azad olunması ilə qarşıda yeni vəzifələr meydana çıxdı. Dağıdılmış şəhərin bərpası, infrastrukturun yenidən qurulması, iqtisadi potensialın canlandırılması və sakinlərin təhlükəsiz şəkildə doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsi əsas prioritetlərə çevrildi.
Xarabalıqlardan yüksələn yeni şəhər
Azadlıqdan sonra Ağdamda başlanan genişmiqyaslı quruculuq işləri şəhərin gələcək inkişafının təməlini formalaşdırır. Müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında hazırlanan Baş plan Ağdamın yeni simasının müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayır. Burada məqsəd yalnız dağıdılmış tikililəri bərpa etmək deyil, müasir həyat standartlarına cavab verən, ekoloji baxımdan dayanıqlı, iqtisadi və sosial imkanları geniş olan şəhər mühiti yaratmaqdır.
Hazırda Ağdamda yeni yaşayış məhəllələri salınır, yollar və kommunikasiya xətləri çəkilir, sosial obyektlər inşa olunur. Şəhərin sənaye potensialının inkişafı, sahibkarlıq fəaliyyətinin genişləndirilməsi və yeni iş imkanlarının yaradılması istiqamətində də mühüm layihələr həyata keçirilir. Ağdam Sənaye Parkının fəaliyyəti regionun iqtisadi həyatının canlanmasına, yeni istehsal sahələrinin formalaşmasına və məşğulluğun artırılmasına xidmət edir.
Quruculuq prosesi rayonun kəndlərini də əhatə edir. Yenidən salınan yaşayış məntəqələri, bərpa edilən infrastruktur və yaradılan sosial şərait Ağdamın bütövlükdə dirçəlişinə xidmət edir. Bütün bunlar şəhərin gələcəyinin yalnız memarlıq və tikinti layihələri ilə deyil, iqtisadi inkişaf, sosial rifah və insan amili əsasında formalaşdırıldığını göstərir.
Böyük Qayıdış – doğma yurda qovuşan ümidlər
Ağdamın yenidən qurulmasının ən mühüm nəticəsi sakinlərin doğma torpaqlarına qayıdışıdır. Çünki şəhərin əsl həyatı onun insanları ilə başlayır. Yeni tikilmiş evlərə ailələrin köçməsi, məktəblərin fəaliyyətə başlaması, küçələrdə uşaqların səsinin eşidilməsi Ağdamın dirçəlişinin ən canlı göstəriciləridir.
Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurda dönüşü mərhələli şəkildə davam etdirilir. Uzun illər müxtəlif bölgələrdə məskunlaşmış ailələr bu gün yenidən öz torpaqlarında həyat qururlar. Hər bir qayıdış bir ailənin həsrətinin sona çatması, bir ocağın yenidən alışması, keçmişlə gələcək arasında əlaqənin bərpası deməkdir.
Bu proses həm də yeni nəsillər üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uzun müddət valideynlərinin xatirələrində yaşatdığı Ağdamı indi öz gözləri ilə görən uşaqlar doğma şəhərin tarixini və mədəniyyətini bilavasitə tanımaq imkanı əldə edirlər. Beləliklə, qayıdış yalnız fiziki məskunlaşma deyil, həm də milli yaddaşın və mənəvi bağlılığın yenidən canlanmasıdır.
Ağdamın sabahı – tarixə söykənən inkişaf
Bu gün Ağdamın qarşısında yeni inkişaf perspektivləri açılır. Şəhərin tarixi-mədəni irsinin qorunması, iqtisadi potensialının reallaşdırılması, müasir infrastrukturun yaradılması və sakinlərin dayanıqlı yaşayış şəraitinin təmin edilməsi onun gələcəyini müəyyənləşdirən əsas istiqamətlərdir. Ağdamın yenidən qurulması Qarabağın ümumi inkişaf strategiyasının da mühüm tərkib hissəsidir.
20 Noyabr – Ağdam Şəhəri Günü bizə bir daha xatırladır ki, torpaq yalnız coğrafi məkan deyil, həm də tarix, yaddaş, kimlik və mənəvi bağlılıqdır. Ağdam işğalın ağır sınaqlarından keçərək bu gün yenidən həyat qazanır. Onun dirçəlişi xalqımızın doğma yurda sevgisinin, milli birliyinin və gələcəyə inamının ifadəsidir.
Ağdamın yeni tarixində artıq dağıntılar deyil, quruculuq; ayrılıq deyil, qayıdış; ümidsizlik deyil, gələcəyə inam əsas yer tutur. Bu şəhərin yenidən doğuluşu bir daha göstərir ki, tarixi yaddaşı və torpağına bağlılığı güclü olan xalq üçün heç bir dağıntı son nöqtə ola bilməz.
Ağdam bu gün keçmişinə ehtiramla yanaşaraq gələcəyini qurur. Onun hər yeni küçəsi, hər bərpa olunan evi və doğma yurda qayıdan hər sakini Zəfər tariximizin davam edən salnaməsidir.
İsgəndər Ağakişiyev – Azərbaycan Respublikasının
Elm və Təhsil Nazirliyinin
Maliyyə şöbəsinin maliyyə sektorunun aparıcı məsləhətçisi,
YAP Nərimanov rayon Təşkilatının fəal üzvü