ABŞ-la İran arasındakı mübarizənin mərkəzində duran dar su yolu dünyanın enerji təhlükəsizliyi üçün niyə bu qədər vacibdir?

Hörmüz boğazı xəritədə çox böyük görünən bir ərazi deyil. İranla Oman arasında yerləşən bu dar su yolu Fars körfəzini Oman körfəzi və Ərəbistan dənizi ilə birləşdirir. Amma onun əhəmiyyəti ölçüsündən qat-qat böyükdür, çünki dünyanın ən vacib neft və qaz yollarından biri məhz buradan keçir. Bu səbəbdən Hörmüz boğazında baş verən hər hansı hadisə yalnız İranı və ya ABŞ-ı maraqlandırmır, Asiyadan Avropaya qədər dünyanın bir çox ölkəsinin iqtisadiyyatına təsir göstərir.  Bu gün Hörmüz ətrafında yaranan vəziyyət buna əyani sübutdur. İran Omanla gəmilərin təhlükəsiz keçidi barədə müəyyən razılaşmaların mümkün olduğunu bildirsə də, bu, boğazın tam şəkildə açılması demək deyil. Tehran boğazın tam açılması məsələsini ABŞ tərəfindən İrana qarşı tətbiq edilən məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması və bir sıra siyasi-iqtisadi tələblərlə əlaqələndirir. “Reuters”-in məlumatına görə, İran kompensasiya ödənilməsini, sanksiyaların götürülməsini, ABŞ-ın İrana tətbiq etdiyi blokadanın dayandırılmasını və dondurulmuş İran aktivlərinin azad olunmasını tələb edir.

Bu vəziyyət Hörmüz məsələsini adi dəniz təhlükəsizliyi problemindən çıxarıb daha böyük siyasi məsələyə çevirir. İran faktiki olaraq göstərir ki, dünyada əvəzlənməsi çox çətin olan strateji bir yola nəzarət daha güclü iqtisadi və hərbi imkanlara malik dövlətə qarşı da ciddi siyasi təzyiq vasitəsi yarada bilər. Məsələ yalnız gəmilərin Hörmüzdən keçib-keçməyəcəyində deyil, qarşıda duran başlıca sual budur: dünyanın ən vacib dəniz yollarından birinə nəzarət siyasi danışıqlarda təzyiq vasitəsinə çevrilərsə, bunun beynəlxalq hüquqa və dünya enerji təhlükəsizliyinə hansı təsirləri olacaq?

Hörmüzün əsas gücü coğrafiyasındadır

Hörmüz boğazının strateji əhəmiyyətinin əsas səbəbi onun coğrafi yerləşməsidir. Boğaz Fars körfəzini Oman körfəzi və Ərəbistan dənizi ilə birləşdirir. Ən dar yeri təxminən 21 dəniz milidir. İran və Oman burada geniş ərazi sularına malikdir. İlk baxışdan başqa yolların olduğu düşünülə bilər; məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində nefti müəyyən məsafədə boru kəmərləri ilə Hörmüzdən yan keçirməyə imkan verən alternativ yollar var. Amma həmin yollar Hörmüzdən keçən bütün neft və qazın yerini doldura biləcək gücdə deyil. ABŞ Enerji İnformasiyası Administrasiyasının məlumatına görə, 2025-ci ilin ilk yarısında Hörmüzdən gündə orta hesabla təxminən 20,9 milyon barrel neft keçib. Bu, dünyada gündəlik neft və neft məhsulları istehlakının təxminən beşdə birinə, dəniz yolu ilə daşınan neftin isə təxminən dörddə birinə bərabərdir.

Qaz baxımından da vəziyyət oxşardır. 2024-cü ildə dünyada dəniz yolu ilə daşınan mayeləşdirilmiş təbii qazın təxminən beşdə biri Hörmüz boğazından keçib. Qətər hər gün təxminən 9,3 milyard kub fut mayeləşdirilmiş qazı bu yolla ixrac edib. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də boğazdan böyük həcmdə qaz ixrac edir. Bu rəqəmlər bir şeyi aydın göstərir: Hörmüz dünyanın enerji sistemində kiçik bir su yolu yox, böyük bir damar rolunu oynayır. Burada bir tanker gecikəndə bunun təsiri minlərlə kilometr uzaqda hiss oluna bilər; neftin daşınması azalanda Asiyada qiymətlər arta bilər; qaz təchizatında problem yarananda elektrik enerjisinin qiyməti yüksələ bilər; problem uzun müddət davam edərsə, bu, inflyasiyanı da sürətləndirə bilər. Hətta real qıtlıq yaranmasa belə, bazarlarda “təchizat dayana bilər” qorxusu qiymətlərin qalxmasına kifayət edir.

İran Hörmüzü siyasi təzyiq vasitəsinə necə çevirir?

İranın hazırkı mövqeyi göstərir ki, Hörmüz boğazı sadəcə gəmilərin keçdiyi yol kimi qəbul olunmur. Tehran bu yoldan siyasi danışıqlarda əlavə təsir imkanları qazanmaq üçün istifadə edir. İran gəmilərin təhlükəsiz hərəkəti barədə Omanla danışıqları boğazın tam açılması məsələsindən ayrı tutur. Bu, çox mühüm fərqdir, Tehran demək istəyir ki, məsələ yalnız gəmilərin təhlükəsizliyi və dəniz nəqliyyatı ilə bağlı texniki problem deyil. İran Hörmüz məsələsini ABŞ-la daha geniş siyasi və iqtisadi danışıqların bir hissəsinə çevirir - bu, beynəlxalq siyasətdə geosiyasi təzyiq vasitəsi adlandırılan vəziyyətə nümunədir. Burada maraqlı məqam odur ki, bir dövlət rəqibindən iqtisadi və ya hərbi baxımdan zəif olsa belə, rəqibinin əvəz edə bilmədiyi mühüm bir resursa və ya yola nəzarət edərsə, böyük siyasi təsir imkanına sahib ola bilər. Hörmüz də məhz belə bir yoldur. Birləşmiş Ştatların regionda çox böyük hərbi imkanları var, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin gücü İranla müqayisəyə gəlməz. Amma burada başqa məsələ ortaya çıxır: hərbi güc coğrafiyanın yaratdığı problemi tam aradan qaldıra bilmir. ABŞ istəsə, İranı boğazı açmağa məcbur etmək üçün hərbi təzyiq göstərə bilər, lakin belə bir addım bölgədə müharibəni daha da genişləndirə, nəticədə ABŞ-ın qorumaq istədiyi enerji bazarına daha böyük zərbə vura bilər. Bu, Vaşinqton üçün mühüm strateji dilemma yaradır.

Hörmüz məsələsinin başqa mühüm tərəfi beynəlxalq hüquqla bağlıdır. Dəniz hüququ haqqında BMT Konvensiyasında beynəlxalq gəmiçilik üçün istifadə olunan boğazlarla bağlı xüsusi qaydalar var. Konvensiyanın 38-ci maddəsinə əsasən, müəyyən beynəlxalq boğazlarda “tranzit keçid” hüququ mövcuddur və bu keçidə maneə törətmək olmaz. Bu hüquq gəmilərin və təyyarələrin beynəlxalq sulardan və ya xüsusi iqtisadi zonalardan digər belə ərazilərə fasiləsiz və sürətli şəkildə keçməsini ehtiva edir. Burada əsas məqsəd iki prinsip arasında tarazlıq yaratmaqdır: bir tərəfdə sahilyanı dövlətin öz ərazi suları üzərində suverenliyi, digər tərəfdə isə dünyanın ümumi ticarəti üçün vacib olan dəniz yollarından sərbəst istifadə etmək hüququ dayanır. Hörmüz bu iki prinsipin bir-biriylə niyə toqquşduğunu göstərən ən yaxşı nümunələrdən biridir.

Burada başqa bir hüquqi məsələ də var: həm İran, həm də ABŞ BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyasına tərəf deyil, lakin bu, həmin konvensiyada əks olunan bütün prinsiplərin onlar üçün əhəmiyyətsiz olması mənasına gəlmir. Konvensiyanın bir sıra müddəaları beynəlxalq adət hüququnun bir hissəsi kimi qəbul edilir. Bununla belə, konkret vəziyyətlərdə bu qaydaların necə tətbiq olunacağı barədə mübahisələr yarana bilər.

Gəmi keçidinə icazə başqa, beynəlxalq hüquq başqa

Hörmüz məsələsində ən çox diqqət tələb edən məqamlardan biri budur. Bir dövlət gəmilərin təhlükəsiz keçməsi üçün müəyyən marşrutlar, təhlükəsizlik qaydaları, müşayiət və yoxlama prosedurları tətbiq edə bilər. Amma bu, beynəlxalq boğazdan keçidin tamamilə həmin dövlətin siyasi icazəsindən asılı olduğu anlamına gəlmir. Məhz burada çətin suallar meydana çıxır: müharibə şəraitində sahilyanı dövlət təhlükəsizlik səbəbiylə gəmilərin keçidini məhdudlaşdıra bilərmi? Hansı hallarda gəmini yoxlamaq qanuni sayılır? Hərbi gəmilərlə kommersiya gəmilərinə münasibət fərqli ola bilərmi? Münaqişə vəziyyətində olan dövlətin gəmilərinə keçid məhdudlaşdırıla bilərmi? Təhlükəsizlik tədbiri hansı nöqtədə qanunsuz maneəyə çevrilir? Bu sualların heç birinə sadəcə “bu ərazi bizimdir” deməklə cavab vermək mümkün deyil. Beynəlxalq dəniz hüququ məhz belə hallarda dövlətlərin suverenliyi ilə beynəlxalq gəmiçilik maraqları arasında tarazlıq yaratmaq üçün mövcuddur.

Hörmüzə münasibətdə İranla ABŞ-ın mövqeləri bir-birindən ciddi fərqlənir. İranın baxışına görə, söhbət ilk növbədə milli təhlükəsizlikdən, suverenlikdən və xarici təzyiqə qarşı mübarizədən gedir. Tehran özünü hərbi təzyiq, sanksiyalar və müxtəlif dəniz məhdudiyyətləri ilə üzləşən dövlət kimi görür. ABŞ isə məsələyə başqa tərəfdən yanaşır; Vaşinqton üçün Hörmüzdən sərbəst keçid yalnız İran və ABŞ arasında münasibət məsələsi deyil, dünya ticarətinin və enerji təhlükəsizliyinin bir hissəsidir. Beləliklə, eyni su yolu iki tərəf üçün tamamilə fərqli mənalar daşıyır: İran üçün Hörmüz - suverenlik və siyasi təsir vasitəsidir; ABŞ və müttəfiqləri üçün Hörmüz - sərbəst gəmiçilik və dünya iqtisadiyyatının təhlükəsizliyidir; gəmiçilik şirkətləri üçün Hörmüz - riskdir; enerji bazarları üçün - qeyri-müəyyənlikdir; neft və qaz idxal edən ölkələr üçün isə - böyük həssaslıqdır. Ona görə də Hörmüz məsələsini yalnız İranla ABŞ arasında mübahisə kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bunun nəticələrini dünyanın çox ölkəsi hiss edə bilər.

Oman niyə bu qədər vacibdir?

Bu məsələdə Oman xüsusi yer tutur. Oman Hörmüz boğazının yerləşdiyi strateji dəniz ərazisinin digər tərəfindədir və uzun illər ərzində bir-biriylə birbaşa danışmaqda çətinlik çəkən tərəflər arasında əlaqə yaratmağa çalışan ölkə kimi tanınıb. İranla Oman arasında gəmilərin təhlükəsiz keçidi ilə bağlı aparılan müzakirələr də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. İki ölkə gəmilərin təhlükəsiz hərəkəti üçün müəyyən mexanizmləri müzakirə edə bilər, bununla yanaşı, İranın ABŞ-la əsas siyasi problemi hələ həll olunmaya bilər. Bu isə diplomatiya üçün maraqlı imkan yaradır: bəzən böyük siyasi problemin həllinə daha kiçik və konkret məsələdən başlamaq mümkündür. Məsələn, tərəflər bütün siyasi problemləri bir anda həll edə bilməsələr də, gəmilərin təhlükəsiz keçidi barədə razılığa gələ bilərlər. Belə bir razılaşma həm iqtisadi təzyiqi azalda, həm də gələcək siyasi danışıqlara yol aça bilər.

Hörmüz məsələsinin dünya üçün ən böyük əhəmiyyəti enerji ilə bağlıdır. Neft bazarında qiymətlər yalnız bu gün nə qədər neftin olduğunu nəzərə almır, bazar iştirakçıları sabah nə baş verə biləcəyinə də baxırlar. Əgər treyderlər Hörmüzdən neft daşınmasının uzun müddət dayanacağını düşünürlərsə, gələcəkdə neft qıtlığı yarana biləcəyi ehtimalını qiymətlərə əvvəlcədən daxil edirlər. Beləliklə, dünyada neftin real həcmi hələ ciddi şəkildə azalmamış, qiymətlər arta bilər.

Qaz bazarında da eyni vəziyyət yaşana bilər. 2024-cü ildə dünyada mayeləşdirilmiş təbii qaz ticarətinin təxminən 20 faizi Hörmüzdən keçib və həmin qazın böyük hissəsi Asiya ölkələrinə gedib. Çin, Hindistan və Cənubi Koreya bu axının yarısından çoxunu təşkil edib. Deməli, siyasi münaqişə Vaşinqtonla Tehran arasında gedərsə də, bunun iqtisadi nəticələri minlərlə kilometr uzaqda hiss oluna bilər. Ən çox zərər görə biləcək ölkələr arasında Asiyanın böyük enerji idxalçıları var. Avropa ölkələri də alternativ enerji mənbələri uğrunda rəqabətin artmasından təsirlənə bilər. İnkişaf etməkdə olan ölkələr üçün isə enerji qiymətlərinin yüksəlməsi daha ağır nəticələr yarada bilər, çünki bahalaşan yanacaq nəqliyyat, elektrik enerjisi və ərzaq qiymətlərinin artmasına yol açır.

Hərbi güc hər problemi həll etmir

Hörmüz böhranının ən mühüm dərslərindən biri də budur: böyük hərbi gücə sahib olmaq hər zaman geosiyasi zəifliyi aradan qaldırmır. ABŞ nəhəng hərbi donanmaya malikdir və gəmiləri müşayiət edə, təhlükələri aradan qaldırmağa çalışa, mina təhlükəsinə qarşı əməliyyatlar keçirə bilər. Lakin hərbi müdaxilə vəziyyəti daha da gərginləşdirər, boğazın daha təhlükəli vəziyyətə düşməsinə səbəb olar. Burada paradoksal vəziyyət yaranır: ABŞ Hörmüzün təhlükəsizliyini təmin etmək üçün nə qədər sərt hərbi tədbirlər görsə, həmin addımların özünün bölgədə daha böyük qarşıdurmaya səbəb olmaq ehtimalı da arta bilər. Bu səbəbdən hərbi güc lazımdır, amma təkcə güclə iş aşmır, diplomatiya, qarşı tərəfi çəkindirə bilmək, dəniz təhlükəsizliyi üzrə əməkdaşlıq və enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi də eyni dərəcədə vacibdir. İran üçün də vəziyyət oxşardır: Tehran Hörmüzdən siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə edə bilər, amma boğazın uzun müddət bağlı qalması Tehranın öz iqtisadi maraqlarına və qonşu ölkələrlə münasibətlərinə də zərər vura bilər.

Hörmüzdə baş verənlər dövlətləri enerji təhlükəsizliyinə əvvəlkindən fərqli baxmağa məcbur edir. Əvvəllər enerji təhlükəsizliyi deyəndə əsasən kifayət qədər neft və qazın olması nəzərdə tutulurdu, bu gün isə bu yanaşma yetərli deyil. Ölkənin kifayət qədər nefti, qazı ola bilər, amma həmin enerji resurslarını daşıyan yol təhlükə altında qalarsa, ölkə yenə də ciddi problemlə üzləşə bilər. Buna görə gələcək enerji təhlükəsizliyi bir neçə istiqamətdə qurulmalıdır: enerji mənbələri və təchizatçıları müxtəlif olmalıdır; alternativ nəqliyyat yolları yaradılmalıdır; strateji enerji ehtiyatları artırılmalıdır; LNG infrastrukturu genişləndirilməlidir; alternativ boru kəmərlərinin imkanları artırılmalıdır; dəniz yollarının təhlükəsizliyi qorunmalıdır; regional münaqişələrin dünya iqtisadiyyatına yoluxmasının qarşısını alan diplomatik mexanizmlər gücləndirilməlidir.

Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-nin Hörmüzdən yan keçən boru kəmərləri var, amma həmin kəmərlərin gücü normal vaxtlarda Hörmüzdən daşınan böyük həcmin yerini doldura bilmir. Deməli, Hörmüzün tam alternativi hazırda yoxdur. Uzunmüddətli həll yolu yeni marşrut tapmaq yox, dünyanın enerji sistemini elə qurmaqdır ki, heç bir tək boğaz və ya tək nəqliyyat xətti bütün dünya üçün həddindən artıq böyük əhəmiyyət daşımasın.

Hörmüz dünyada tək deyil

Hörmüz problemi dünyadakı daha böyük prosesin yalnız bir hissəsidir. Dünya iqtisadiyyatı bir neçə mühüm dəniz keçidindən ciddi şəkildə asılıdır: Malakka boğazı, Bab-ül-Məndəb, Süveyş kanalı, Bosfor və Hörmüz boğazı bunlara nümunədir. Qloballaşma dünya ticarətini daha sürətli və ucuz hala gətirib. Lakin bunun başqa tərəfi də var: ticarət yolları az sayda marşrutda cəmləşdikcə həmin marşrutlardan birində problem yarananda təsir daha böyük olur. Sülh və sabitlik dövründə bu, iqtisadi üstünlükdür, müharibə və böhran zamanı isə böyük zəifliyə çevrilir. Məhz buna görə qarşıdakı illərdə strateji boğazlar uğrunda geosiyasi mübarizənin daha böyük əhəmiyyət qazanması mümkündür. İqlim dəyişiklikləri, böyük dövlətlər arasındakı rəqabət, regional müharibələr və mühüm infrastruktur üzərində nəzarət uğrunda mübarizə dəniz yollarını daha həssas vəziyyətə gətirə bilər.

Əslində, əsas məsələ İranla ABŞ arasındakı qarşıdurmada kimin üstün gələcəyi deyil. Problem daha qəlizdir: böyük dövlətlər arasında qarşıdurma gücləndiyi zaman beynəlxalq ictimaiyyət dünyanın əsas infrastrukturunu qoruyan qaydaları saxlaya biləcəkmi? Siyasi maraqlar və hüquqi öhdəliklər bir-birinə uyğun gələndə beynəlxalq hüquq daha asan işləyir. Amma hüququn əsl əhəmiyyəti məhz maraqlar toqquşanda ortaya çıxır. Sərbəst gəmiçilik prinsipi də belə vəziyyətlər üçün yaradılıb. Fəqət beynəlxalq hüquq qaydalarının işləməsi üçün dövlətlərin həmin qaydalara siyasi dəstək verməsi də lazımdır. Əgər dövlətlər getdikcə strateji dəniz yollarından siyasi təzyiq vasitəsi kimi daha çox istifadə etməyə başlasalar, dünya ticarətinin sabitliyi sarsıla bilər. Böyük dövlətlər bu problemlərə əsasən birtərəfli təzyiq və hərbi güclə cavab versələr, qarşıdurmanın daha da böyüməsi təhlükəsi yaranar. Bunun alternativi zəiflik deyil, hüquqa hörmət, diplomatiya və inandırıcı çəkindirmə mexanizmlərinin birlikdə işləməsidir.

Hörmüz İran üçün ona görə böyük siyasi əhəmiyyət daşıyır ki, bu boğazı əvəz etmək çox çətindir. Elə ona görə də bu ərazi təhlükəlidir. Strateji əhəmiyyət daşıyan və əvəzlənməsi çətin olan bir yola nəzarət edən dövlət böyük siyasi təsir gücü qazana bilər; amma həmin gücdən uzun müddət yararlanmaq həmin dövlətin özünə də iqtisadi və siyasi zərər vura bilər. İran Hörmüzdən istifadə etməklə ABŞ-a təzyiq göstərə bilər, öz növbəsində ABŞ da sanksiya və hərbi imkanlarla İrana təzyiq göstərə bilər, amma tərəflərdən heç biri boğazda uzunmüddətli böhranın nəticələrindən tam uzaq qala bilməz. Çünki bu mübarizənin üçüncü tərəfi enerji bazarı, dördüncü tərəfi Asiyanın enerji idxal edən ölkələri, beşinci tərəfi Avropa istehlakçıları, altıncı tərəfi isə bütün dünya gəmiçilik sənayesidir. Məhz buna görə Hörmüz məsələsi iki ölkə arasındakı adi mübahisədən daha böyükdür. İki dövlətin verdiyi qərar onlarla başqa ölkənin iqtisadi vəziyyətinə təsir göstərə bilər.

Bir boğaz bütün dünyanı sınağa çəkir

Hörmüz boğazı ətrafında yaranan indiki qarşıdurma yalnız İranın siyasi strategiyasını və ya ABŞ-ın hərbi gücünü sınaqdan keçirmir. Bu qarşıdurma beynəlxalq sistemin özünü sınağa çəkir. Sual budur: dünyada siyasi gərginlik artanda belə əsas dəniz yolları əvvəlki kimi aydın və hamı üçün başadüşülən beynəlxalq qaydalar əsasında fəaliyyət göstərə biləcəkmi?

İran göstərir ki, coğrafi üstünlük bəzən iqtisadi və hərbi gücü daha böyük olan dövlətə qarşı da ciddi siyasi imkan yarada bilər. ABŞ isə öz növbəsində nümayiş etdirir ki, hərbi və maliyyə gücü regional rəqibə böyük təzyiq göstərmək imkanına malikdir. Amma bu iki gücün heç biri problemin tam həlli deyil. Davamlı həll yolu strateji əhəmiyyət daşıyan infrastrukturu dövlətlərin siyasi silaha çevirməsinə olan marağı azaltmaqdan keçir. Bunun üçün daha güclü diplomatik mexanizmlər, enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi və beynəlxalq dəniz hüququnun əsas prinsiplərinə daha ciddi əməl olunması lazımdır.

Dünya Hörmüzün həmişə açıq qalacağına arxayın ola bilməz. Eyni zamanda, yalnız hərbi gücün onun daim açıq qalmasını təmin edəcəyini də düşünmək olmaz. Bu böhranın əsas dərsi çox sadədir: dünya enerji təhlükəsizliyi dəniz yollarının sərbəst və təhlükəsiz fəaliyyətindən asılıdır; dəniz yollarının təhlükəsizliyi isə yalnız hərbi gəmilərdən yox, beynəlxalq qaydaların işləməsindən və dövlətlərin həmin qaydalara hörmət etməsindən asılıdır. Əgər Hörmüz boğazı uzun müddət geosiyasi alver vasitəsinə çevrilərsə, bunun nəticələri yalnız Fars körfəzi ilə məhdudlaşmayacaq, dünyanın müxtəlif yerlərində enerji qiymətindən tutmuş ərzaq və nəqliyyat xərclərinə qədər insanlar bu böhranın nəticələrini dadacaqlar. Ona görə də Hörmüz məsələsi bir su yolunda yaranmış adi problem deyil, dünya iqtisadiyyatının nə qədər təhlükəsiz və davamlı qurulduğuna dair məsələdir. İrəlidəki illərin başlıca sualı da budur: dünya coğrafiyanın siyasi silaha çevrilməsinin qarşısını ala biləcəkmi?

Kəramət Qənbərov,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının “Dövlət qulluğu və kadr siyasəti” kafedrasının müəllimi, beynəlxalq hüquq üzrə ekspert və beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı