İkinci Qarabağ müharibəsində əldə edilmiş tarixi Zəfərdən sonra xalqımızın qürur və iftixar hissi ilə qeyd etdiyi əlamətdar tarixlərdən biri də 20 oktyabr – Zəngilan şəhəri günüdür. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər günləri təsis edilmiş, müvafiq qərara əsasən, 20 oktyabr Zəngilan şəhəri günü elan olunmuşdur. Bu əlamətdar tarix Zəngilanın azad edilməsinin rəmzi olmaqla yanaşı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasını, milli birliyini və xalqımızın qürur və qələbə ruhunun təcəssümünü ifadə edir.

Bu gün Zəngilanın timsalında Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən bərpa və yenidənqurma siyasətinin əsas istiqamətlərini, Böyük Qayıdış prosesinin nəticələrini və bölgənin regional nəqliyyat, iqtisadiyyat və təhlükəsizlik sistemində artan rolunu aydın görmək mümkündür.

Zəngilan rayonu Azərbaycanın cənub-qərbində, Araz çayı boyunca İranla sərhəddə yerləşir. Şimaldan Qubadlı, şərqdən Cəbrayıl rayonu, qərbdən isə Ermənistanın Mehri və Qafan istiqamətləri ilə həmsərhəd olması onun geosiyasi əhəmiyyətini artırır. Rayonun Araz, Həkəri, Oxçuçay və Bəsitçay çaylarının keçdiyi ərazidə yerləşməsi, zəngin təbii ehtiyatları və kənd təsərrüfatı imkanları da onun iqtisadi potensialını formalaşdıran əsas amillərdəndir.

XIX əsrin əvvəllərində Qafqazın Rusiya imperiyası tərəfindən işğalından sonra həyata keçirilən inzibati-ərazi dəyişiklikləri bölgənin tarixi inkişafına təsir göstərmişdir. Zəngəzur qəzası Gəncə quberniyasının tərkibinə daxil edilmiş, sonrakı dövrlərdə isə regionun inzibati-siyasi xəritəsində ciddi dəyişikliklər baş vermişdir. 1920-ci ildə Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra Zəngəzurun bir hissəsinin Ermənistanın tərkibinə verilməsi nəticəsində Azərbaycanın Naxçıvanla quru əlaqəsi baxımından mühüm əhəmiyyətə malik əraziləri yeni geosiyasi reallıqla üzləşmişdir.

1993-cü ilin payızında Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücumları nəticəsində Zəngilan rayonu işğal edildi. Füzuli və Cəbrayıl rayonlarının işğalından sonra ağır vəziyyətə düşən zəngilanlılar uzun müddət mühasirə şəraitində müqavimət göstərdilər. 1993-cü il oktyabrın 25–29-da rayon əhalisinin böyük hissəsi Araz çayını keçərək İran ərazisi vasitəsilə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə üz tutdu. Bu hadisələr nəticəsində insanlar doğma yurdlarından didərgin düşdü, ailələr parçalandı, yaşayış məntəqələri dağıdıldı və rayonun sosial-iqtisadi həyatı iflic oldu.

İşğal dövründə Zəngilanın yaşayış infrastrukturu ilə yanaşı, tarixi, dini və mədəni irsinə də ciddi ziyan dəydi. İmam Hüseyn məscidi, kənd məscidləri, türbələr, sərdabələr, qalalar və digər memarlıq abidələri dağıntılara və baxımsızlığa məruz qaldı. Şərifan abidələri, Məmmədbəyli türbəsi, Hacallı memarlıq nümunələri və orta əsrlərə aid digər tarixi məkanlar bölgənin çoxəsrlik mədəni irsinin mühüm nümunələridir.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələyə çevrildi. Cəbrayıl istiqamətində əldə olunan hərbi uğurlar Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Zəngilan rayonunun inzibati ərazisinə doğru irəliləməsinə şərait yaratdı.

2020-ci il oktyabrın 20-də Prezident İlham Əliyev xalqa müraciəti zamanı Zəngilan şəhərinin, Havalı, Zərnəli, Məmmədbəyli, Həkəri, Şərifan və Birinci Muğanlı kəndlərinin işğaldan azad edildiyini elan etdi. Sonrakı hərbi əməliyyatlar nəticəsində rayonun digər yaşayış məntəqələri də azad olundu.

Zəngilanın azad edilməsi hərbi-strateji baxımdan bir neçə mühüm nəticə doğurdu. İlk növbədə, Azərbaycanın İranla dövlət sərhədinin işğal altında qalmış təxminən 132 kilometrlik hissəsi üzərində nəzarət bərpa edildi. Sərhəd təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi, mühafizə infrastrukturunun qurulması və bölgədə dövlət idarəçiliyinin yenidən təşkili üçün imkanlar yarandı.

Eyni zamanda, Zəngilanın azad olunması Azərbaycanın regional nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı, Şərqi Zəngəzurun iqtisadi potensialının reallaşdırılması və ölkənin beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarındakı rolunun gücləndirilməsi baxımından yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.

2020-ci il noyabrın 26-da “Zəngilanın azad olunmasına görə” medalının təsis edilməsi isə bu qələbənin hərbi qulluqçuların qəhrəmanlığının və fədakarlığının dövlət səviyyəsində qiymətləndirilməsinin ifadəsidir. Müvafiq sərəncamlarla 6 974 hərbi qulluqçu həmin medalla təltif edilmişdir.

Zəngilanın işğaldan azad edilməsindən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri dağıdılmış infrastrukturun bərpası, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına təhlükəsiz və dayanıqlı qayıdışının təmin edilməsidir. Bu məqsədlə həyata keçirilən Böyük Qayıdış proqramı bölgənin sosial-iqtisadi həyatının yenidən formalaşdırılmasını nəzərdə tutur.

Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il dekabrın 23-də Zəngilan şəhərində Azərbaycan bayrağını ucaltması azad edilmiş ərazilərdə dövlət suverenliyinin və yeni inkişaf mərhələsinin rəmzi hadisələrindən biri oldu. Sonrakı illərdə dövlət başçısının bölgəyə mütəmadi səfərləri çərçivəsində infrastruktur layihələrinin təməli qoyuldu, yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, enerji obyektlərinin və nəqliyyat yollarının tikintisi ilə bağlı işlər sürətləndirildi.

2021-ci il aprelin 26-da Zəngilanın Ağalı kəndində ilk “Ağıllı kənd” layihəsinin təməlinin qoyulması bu strategiyanın mühüm başlanğıclarından biri idi. 2022-ci ilin mayında Ağalı kəndinin ilk sakinlərinin doğma torpaqlarına qayıtması isə Böyük Qayıdışın praktik mərhələyə keçdiyini nümayiş etdirdi.

2025-ci il oktyabrın 28-də Ağalı kəndinin ikinci mərhələsinin və Məmmədbəyli kəndinin açılışları, sakinlərə mənzillərin təqdim edilməsi qayıdış prosesinin genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli hadisələr oldu. 2026-cı il oktyabrın 1-nə olan məlumata əsasən, Zəngilan şəhərində  və kəndlərində 497 ailə və 2 259 nəfər yeni həyat qurmağa başlamışdır.

2026-cı il mayın 10-da Zəngilan şəhərində 104 mənzilli ilk yaşayış kompleksinin açılışı şəhərin yenidən qurulması prosesində mühüm mərhələ oldu.

Bu prosesin əsas məqsədi yalnız evlərin inşası deyil, insanların iqtisadi fəallığını təmin edən, sosial xidmətlərə çıxışını asanlaşdıran və uzunmüddətli məskunlaşmanı dəstəkləyən yaşayış mühitinin yaradılmasıdır. Dövlət qurumlarında, tikinti sektorunda, xidmət sahələrində və kənd təsərrüfatında yeni iş yerlərinin formalaşdırılması Böyük Qayıdışın dayanıqlılığı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

2021-ci il aprelin 26-da Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanının təməlinin qoyulması bölgənin nəqliyyat potensialının inkişafı istiqamətində mühüm addım oldu. Hava limanının istifadəyə verilməsi Zəngilanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda hava nəqliyyatı imkanlarını genişləndirdi, bölgənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinə əlavə imkanlar yaratdı.

Digər mühüm layihə Horadiz–Cəbrayıl–Zəngilan–Ağbənd avtomobil yolu və Horadiz–Zəngilan–Ağbənd dəmir yolu xəttidir. Bu infrastruktur azad edilmiş ərazilərin ölkənin digər bölgələri ilə əlaqəsini gücləndirməklə yanaşı, sənaye və kənd təsərrüfatı məhsullarının daşınması, investisiya fəaliyyətinin genişləndirilməsi və regional ticarət əlaqələrinin inkişafı üçün zəmin yaradır.

Bu layihələr Zəngilanı regional iqtisadi əlaqələrin inkişafına töhfə verə biləcək nəqliyyat qovşağına çevirmək məqsədi daşıyır. Bununla belə, həmin potensialın tam reallaşması infrastrukturun tamamlanması, sərhədyanı əməkdaşlığın inkişafı, təhlükəsizlik şəraitinin qorunması və beynəlxalq marşrutların işləkliyindən asılı olacaq.

Zəngilanın uzunmüddətli inkişafı üçün iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, yerli resurslardan səmərəli istifadə və yeni iş yerlərinin yaradılması əsas prioritetlərdəndir. Rayonun əlverişli təbii şəraiti, su ehtiyatları və kənd təsərrüfatı ənənələri bu istiqamətdə geniş imkanlar yaradır.

Bu baxımdan Azərbaycan və Türkiyə şirkətlərinin birgə həyata keçirdiyi “Dost Aqropark” layihəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Layihənin məqsədi heyvandarlıq, bitkiçilik, toxumçuluq, şitilçilik və kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı sahələrini vahid istehsal sistemində birləşdirməkdir.

Enerji infrastrukturu da Zəngilanın bərpasının mühüm istiqamətlərindən biridir. Həkəri çayı üzərində qurulmuş Arximed turbini tipli su elektrik stansiyası, eləcə də rayonda yaradılan digər enerji obyektləri bölgənin enerji təminatının gücləndirilməsinə töhfə verir. Bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə həm enerji səmərəliliyi, həm də ekoloji dayanıqlılıq baxımından əhəmiyyətlidir.

Turizm sahəsində də yeni imkanlar formalaşır. 2024-cü il mayın 18-də Ağalı kəndində “Ağalı” hotelinin açılması bölgənin turizm infrastrukturunun inkişafında mühüm hadisə oldu. Zəngilan İstirahət Kompleksi və 2026-cı il mayın 10-da təməli qoyulan “Zangilan City Park Hotel” kimi layihələr xidmət sektorunun genişləndirilməsi üçün yeni perspektivlər yaradır.

Rayonun təbii landşaftı, çayları, meşəlik əraziləri və tarixi-mədəni irsi gələcəkdə ekoturizm, mədəni turizm və istirahət xidmətlərinin inkişafı üçün əlverişli imkanlar təqdim edir. Lakin turizm potensialının dayanıqlı iqtisadi nəticələrə çevrilməsi üçün ekoloji tarazlığın qorunması, tarixi abidələrin mühafizəsi və xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi vacibdir.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən bərpa işlərinin mühüm istiqamətlərindən biri tarixi və dini abidələrin qorunmasıdır. Zəngilanın memarlıq irsi bölgənin çoxəsrlik tarixini, dini-mədəni müxtəlifliyini və ənənəvi yaşayış mühitini əks etdirir.

İşğal dövründə ciddi zərər görmüş Zəngilan şəhər məscidinin bərpası bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. XIX əsrdə inşa edilmiş tarixi məscid ilkin görkəminin böyük hissəsini itirmişdi. Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə həyata keçirilən işlər çərçivəsində tarixi məscidin konservasiyası aparılmış, onun yanında yeni məscid binası inşa edilmişdir. 2024-cü il mayın 18-də məscidin açılışı bölgənin dini və ictimai həyatının bərpası baxımından mühüm hadisə oldu.

Məmmədbəyli türbəsi, Şərifan abidələri, Hacallı memarlıq nümunələri, orta əsrlərə aid qalalar, sərdabələr və digər tarixi məkanlar Zəngilanın mədəni irs xəritəsinin mühüm hissəsidir. Bu abidələrin tədqiqi, mühafizəsi və bərpası yalnız milli mədəniyyətin qorunması deyil, həm də gələcək nəsillərin tarixi yaddaşının möhkəmləndirilməsi deməkdir.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2023-cü il oktyabrın 30-da təsdiq etdiyi “Zəngilan şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planı” şəhərin uzunmüddətli inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Baş plan çərçivəsində yaşayış məhəllələrinin, ictimai məkanların, nəqliyyat şəbəkəsinin və sosial infrastrukturun əlaqəli şəkildə inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur.

Zəngilanın inkişafı yalnız yerli əhəmiyyət daşımır. Onun coğrafi mövqeyi və nəqliyyat infrastrukturu Azərbaycanın regional əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsinə, Şərqi Zəngəzurun iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına və ölkənin beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin şaxələndirilməsinə töhfə verə bilər.

Zəngilanın timsalında aydın görünür ki, ərazi bütövlüyünün bərpası dövlət qarşısında yeni strateji vəzifələr formalaşdırır. Bu vəzifələr azad edilmiş torpaqlarda təhlükəsizliyin təmin edilməsini, əhalinin doğma yurdlarına qayıdışını, iqtisadi fəallığın bərpasını və tarixi-mədəni irsin qorunmasını əhatə edir.

Zəngilanın azadlığı tarixi qələbənin, dirçəlişi isə həmin qələbənin gələcək nəsillər üçün davamlı inkişaf və rifah imkanlarına çevrilməsinin rəmzidir.

Ziyafət ƏSGƏROV
Azərbaycan Respublikası  Milli Məclisinin Sədr müavini