Güc siyasəti, enerji təhlükəsizliyi və dəyişən geosiyasi nizam

Ekspertlər problemin həllini necə görürlər?

Richard Haass: diplomatiya gücü əvəz etmir, onu tamamlayır

ABŞ-ın keçmiş diplomatı və uzun illər Council on Foreign Relations-ın rəhbəri olmuş Richard Haass müxtəlif çıxışlarında vurğulayıb ki, xarici siyasətdə hərbi çəkindirmə vacib alətdir, lakin uzunmüddətli sabitlik yalnız diplomatik mexanizmlərlə təmin oluna bilər. Onun yanaşmasına görə, güc və diplomatiya bir-birini istisna edən yox, tamamlayan vasitələrdir. Bu fikir Yaxın Şərq böhranına da aid oluna bilər. ABŞ enerji marşrutlarının təhlükəsizliyini təmin etməyə çalışarkən paralel olaraq etibarlı diplomatik kanalların açıq saxlanması eskalasiyanın idarə olunmasına xidmət edə bilər.

Graham Allison: böyük güclərin səhv hesablamaları ən böyük təhlükədir

Harvard Universitetinin professoru Graham Allison beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində geniş müzakirə olunan “Fukidid tələsi” (Thucydides Trap) konsepsiyasının müəlliflərindən biridir. Bu anlayış qədim yunan tarixçisi Fukididin əsərlərinə əsaslanır. Fukidid Peloponnes müharibəsini təhlil edərkən yazırdı ki, Afina dövlətinin sürətlə güclənməsi və bunun Spartada yaratdığı qorxu müharibəni qaçılmaz etdi. Graham Allison bu tarixi nümunəni müasir beynəlxalq münasibətlərə tətbiq edərək bildirir ki, yüksəlməkdə olan bir güclə (rising power) mövcud dominant güc (ruling power) arasında rəqabət dərinləşdikcə qarşılıqlı etimadsızlıq, təhlükəsizlik narahatlığı və yanlış hesablamalar silahlı münaqişə riskini artırır. Onun fikrincə, belə vəziyyətlərdə müharibə əvvəlcədən planlaşdırılmış məqsəd deyil, daha çox qarşılıqlı qorxu, səhv qiymətləndirmə və nəzarətdən çıxan eskalasiya nəticəsində baş verə bilər. Allisonun fikrincə, “Fukidid tələsi”nin əsas təhlükəsi ondan ibarətdir ki, tərəflər müharibə istəməsələr belə qarşı tərəfin niyyətini yanlış qiymətləndirmələri və ya təhlükəsizlik məqsədilə atdıqları addımların hücum hazırlığı kimi qəbul edilməsi böhranı idarəolunmaz mərhələyə keçirə bilər. Bu baxımdan ABŞ-İran münasibətlərində də hər iki tərəfin çəkindirmə məqsədilə atdığı hərbi və siyasi addımlar qarşı tərəfdən fərqli şərh oluna, nəticədə isə gərginlik planlaşdırılmamış şəkildə genişmiqyaslı qarşıdurmaya çevrilə bilər. Qeyd etmək vacibdir ki, Graham Allison “Fukidid tələsi”ni qaçılmaz müharibə nəzəriyyəsi kimi təqdim etmir, əksinə, vurğulayır ki, tarixdə belə rəqabətlərin bəziləri müharibə ilə nəticələnsə də, bəzilərində diplomatiya, strateji səbir, qarşılıqlı anlaşma və effektiv böhran idarəetməsi sayəsində münaqişənin qarşısını almaq mümkün olub. Buna görə də bu konsepsiya dövlətlər üçün daha çox xəbərdarlıq modeli kimi qiymətləndirilir. Böyük güclər rəqabət apararkən yanlış hesablamaların və etimad çatışmazlığının yaratdığı riskləri nəzərə almalı, dialoq mexanizmlərini daim açıq saxlamalıdır.

Joseph Nye: XXI əsrdə “yumşaq güc” hələ də öz əhəmiyyətini qoruyur

Harvard Universitetinin professoru, beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsinin görkəmli nümayəndələrindən biri olan Joseph Nye beynəlxalq siyasətdə geniş istifadə olunan “yumşaq güc” (Soft Power) anlayışının müəllifi kimi tanınır. Onun fikrincə, müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin nüfuzu və təsir imkanları artıq yalnız hərbi qüdrət, iqtisadi potensialla müəyyən edilmir. Qloballaşma, informasiya texnologiyalarının inkişafı və dövlətlər arasında qarşılıqlı asılılığın artması nəticəsində beynəlxalq təsirin mahiyyəti dəyişib. XXI əsrdə dövlət yalnız silahlı qüvvələr və iqtisadi təzyiq vasitəsilə deyil, öz ideyaları, dəyərləri, mədəniyyəti və beynəlxalq nüfuzu vasitəsilə də digər dövlətlərin davranışına təsir göstərə bilir.

Joseph Nye “yumşaq güc” anlayışını digər dövlətləri məcbur etmədən, cəzalandırmadan və ya maddi stimullar vasitəsilə satın almadan onlara öz mövqeyini qəbul etdirmək, onları əməkdaşlığa cəlb eləmək bacarığı kimi anladır. Başqa sözlə, əgər “sərt güc” (Hard Power) hərbi qüvvə, iqtisadi sanksiyalar və müxtəlif təzyiq mexanizmləri vasitəsilə siyasi məqsədlərə nail olmağa çalışırsa, “yumşaq güc” dövlətin beynəlxalq nüfuzu, cəlbedici dəyərləri və etibarlılığı sayəsində digər ölkələrin əməkdaşlığa könüllü meyil göstərməsinə əsaslanır. Bu yanaşmaya görə, dövlət yalnız qorxu yaratmaqla yox, etimad qazanmaqla da beynəlxalq təsir imkanlarını genişləndirə bilər.

Nye hesab edir ki, XXI əsrdə dövlətlərin beynəlxalq nüfuzu və təsir imkanları sıx əlaqəli bir sıra amilin vəhdəti nəticəsində formalaşır. Həmin amillər arasında texnoloji üstünlük və innovasiya potensialı, iqtisadi əməkdaşlıq və qarşılıqlı investisiyalar, elm və təhsil sahəsində beynəlxalq əlaqələr, mədəni diplomatiya və milli mədəniyyətin dünyaya tanıdılması, humanitar əməkdaşlıq və inkişaf proqramları, eləcə də demokratik institutların nüfuzu, hüququn aliliyi və səmərəli dövlət idarəçiliyi xüsusi yer tutur. Bu elementlər dövlətin beynəlxalq imicini formalaşdırır və onun digər ölkələr üçün nə dərəcədə cəlbedici tərəfdaş olduğunu müəyyənləşdirir.

Müasir beynəlxalq münasibətlərdə yumşaq güc siyasətinin uğurlu tətbiqinə dair çoxlu nümunə var. Məsələn, ABŞ dünyanın aparıcı universitetləri vasitəsilə hər il minlərlə xarici tələbəni cəlb etməklə yalnız yüksək ixtisaslı kadrlar hazırlamır, eyni zamanda ölkənin elmi, texnoloji və mədəni nüfuzunu gücləndirir. Avropa İttifaqının Erasmus+ proqramı müxtəlif ölkələrdən olan tələbə və müəllimlərin akademik mübadiləsini təşviq etməklə Avropa dəyərlərinin və təhsil sisteminin beynəlxalq cazibəsini artırır. Cənubi Koreya K-pop musiqisi, kino sənayesi və televiziya serialları vasitəsilə qlobal mədəni təsir imkanlarını genişləndirərək öz milli brendini gücləndirir. Yaponiya texnologiya, innovasiya və yüksək keyfiyyət standartları sayəsində beynəlxalq nüfuzunu möhkəmləndirir, Türkiyə isə TİKA, Yunus Əmrə İnstitutu, Maarif Vəqfi və digər humanitar-mədəni institutlar vasitəsilə müxtəlif ölkələrdə təhsil, mədəniyyət və inkişaf layihələri həyata keçirərək öz yumşaq güc potensialını artırır. Bu kimi vasitələr dövlətlərin beynəlxalq imicini gücləndirir, onlara etibarlı tərəfdaş statusu qazandırır və siyasi dialoq üçün daha əlverişli mühit yaradır.

Bununla yanaşı, Joseph Nye vurğulayır ki, müasir beynəlxalq münasibətlərdə yalnız yumşaq gücə arxalanmaq da yetmir. Onun fikrincə, ən uğurlu dövlətlər “ağıllı güc” (Smart Power) strategiyasından istifadə edən dövlətlərdir. Bu konsepsiya sərt və yumşaq güc elementlərinin qarşılıqlı şəkildə tamamlanmasına əsaslanır. Yəni dövlət öz milli təhlükəsizliyini təmin etmək üçün zəruri hərbi və iqtisadi imkanlara malik olmalı, eyni zamanda diplomatiya, elm, təhsil, texnologiya, mədəniyyət və beynəlxalq əməkdaşlıq vasitəsilə öz nüfuzunu artırmalıdır. Başqa sözlə, hərbi güc dövlətin təhlükəsizliyini qorumağa xidmət edirsə, yumşaq güc onun beynəlxalq legitimliyini və tərəfdaşlıq imkanlarını gücləndirir. Nye hesab edir ki, məhz bu iki yanaşmanın balanslaşdırılması dövlətlərin uzunmüddətli strateji uğurunun əsas şərtidir.

Bu yanaşma hazırda Avropada müşahidə olunan təhlükəsizlik transformasiyasını izah etmək baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Son illərdə Avropa dövlətləri müdafiə xərclərini artırır, silahlı qüvvələrini modernləşdirir və hərbi sənaye potensialını gücləndirirlər. Lakin Joseph Nye-nin nəzəriyyəsinə əsasən, davamlı təhlükəsizlik yalnız silahlanma ilə təmin edilə bilməz. Elmi tədqiqatların inkişafı, yüksək texnologiyalara investisiyalar, universitetlərarası əməkdaşlıq, innovasiya ekosisteminin gücləndirilməsi, iqtisadi inteqrasiya, mədəni əlaqələrin genişləndirilməsi və aktiv diplomatik fəaliyyət də təhlükəsizlik sisteminin ayrılmaz tərkib hissələridir. Joseph Nye-nin qənaətinə görə, yalnız hərbi vasitələrə söykənən strategiya uzunmüddətli perspektivdə sabit nəticə vermir. Dövlətin beynəlxalq nüfuzu, etibarlılığı, tərəfdaşlıq şəbəkəsi və cəlbedici inkişaf modeli onun təhlükəsizlik və qlobal təsir imkanlarının ən mühüm mənbələrindən biri olaraq qalır. Məhz buna görə XXI əsrdə uğurlu dövlətlər sərt güclə yumşaq gücü qarşı-qarşıya qoymur, əksinə, onları vahid strateji yanaşma çərçivəsində uzlaşdıraraq “ağıllı güc” siyasətini həyata keçirir.

Ian Bremmer: Dünya artıq “G-Zero” mərhələsinə daxil olub

Amerikalı politoloq, geosiyasi risklər üzrə tanınmış ekspert və Eurasia Group analitik mərkəzinin təsisçisi Ian Bremmer müasir beynəlxalq münasibətləri izah etmək üçün “G-Zero” konsepsiyasını irəli sürüb. Onun fikrincə, XXI əsrdə dünya artıq vahid lider dövlət tərəfindən idarə olunan beynəlxalq sistemdən uzaqlaşıb. Əgər XX əsrin ikinci yarısında beynəlxalq münasibətlər əsasən ABŞ və SSRİ arasında mövcud olan ikiqütblü sistem üzərində qurulurdusa, SSRİ-nin dağılmasından sonra formalaşmış birqütblü dünya modeli də uzunömürlü olmadı. Bremmerin fikrincə, hazırda beynəlxalq sistem elə bir mərhələyə çatıb ki, nə ABŞ, nə Çin, nə Avropa İttifaqı, nə də hər hansı digər böyük güc qlobal problemləri təkbaşına idarə etmək və beynəlxalq gündəliyi tam şəkildə müəyyənləşdirmək imkanına malikdir.

Onun irəli sürdüyü “G-Zero” anlayışı məhz belə bir reallığı ifadə edir. Bu konsepsiyaya görə, beynəlxalq sistemdə qlobal liderlik boşluğu yaranıb. Dünyada iqtisadi, hərbi və siyasi baxımdan güclü dövlətlər mövcud olsa da, onların heç biri həm kifayət qədər gücə, həm də bütün beynəlxalq ictimaiyyət adından qlobal məsuliyyəti üzərinə götürmək iradəsinə malik deyil. Nəticədə beynəlxalq münasibətlər daha parçalanmış, daha rəqabətli və daha mürəkkəb xarakter alır.

Bremmer deyir ki, müasir beynəlxalq sistemdə müxtəlif güc mərkəzlərinin hər biri müəyyən sahədə üstün mövqeyə malikdir. ABŞ hələ də dünyanın ən böyük hərbi gücü, geniş müttəfiqlər şəbəkəsi və yüksək texnoloji potensialı ilə beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin əsas aktorlarından biri olaraq qalır. Çin iqtisadi gücü, istehsal imkanları, qlobal ticarətdəki rolu və “Bir kəmər, bir yol” kimi beynəlxalq layihələri vasitəsilə dünya iqtisadiyyatına ciddi təsir göstərir. Avropa İttifaqı isə hərbi baxımdan deyil, hüququn aliliyi, beynəlxalq standartların müəyyənləşdirilməsi, tənzimləyici mexanizmlər və diplomatik təsir imkanları hesabına “normativ güc” kimi çıxış edir. Hindistan sürətlə artan iqtisadiyyatı, böyük demoqrafik potensialı və beynəlxalq siyasətdə fəallaşan rolu ilə yüksələn qlobal aktor hesab olunur. Körfəz ölkələri, xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Qətər isə enerji ehtiyatları, suveren sərvət fondları və investisiya imkanları sayəsində beynəlxalq iqtisadi və geosiyasi proseslərdə getdikcə daha böyük rol oynayır.

Lakin Bremmerin fikrincə, bu aktorların hər biri müəyyən sahələrdə güclü olsa da, onların heç biri beynəlxalq sistemi təkbaşına idarə edə, qlobal problemlərin həllini təmin edə və bütün dövlətləri ortaq qərarlar ətrafında birləşdirə bilmir. Dövlətlərin maraqları getdikcə daha çox fərqlənir, geosiyasi rəqabət dərinləşir və beynəlxalq təşkilatların konsensus əsasında qərar qəbul etməsi çətinləşir. Bunun nəticəsində qlobal problemlərin həlli daha mürəkkəb və daha ləng prosesə çevrilir.

Bu konsepsiyanın praktik təzahürləri son illərdə baş verən beynəlxalq hadisələrdə aydın müşahidə olunur. Ukrayna müharibəsi, ABŞ-Çin strateji rəqabəti, Yaxın Şərqdə davam edən böhranlar, iqlim dəyişikliyi, pandemiyalar, kibertəhlükəsizlik və beynəlxalq miqrasiya kimi problemlər göstərir ki, bu məsələlərin heç biri ayrı-ayrı dövlətlər tərəfindən həll edilə bilmir. Əksinə, böyük güclər arasında geosiyasi rəqabət bir çox hallarda ortaq qərarların qəbulunu çətinləşdirir və beynəlxalq əməkdaşlığın effektivliyini azaldır.

Ian Bremmer hesab edir ki, “G-Zero” dünyasının ən böyük təhlükəsi böyük dövlətlər arasında rəqabətin mövcudluğu deyil, qlobal liderlik boşluğunun yaranmasıdır. Belə şəraitdə regional münaqişələr daha asanlıqla qlobal böhrana çevrilə, beynəlxalq təşkilatların təsir imkanları zəifləyə və çoxtərəfli diplomatiyanın səmərəliliyi azala bilər. Buna görə də dövlət artıq yalnız hərbi gücə arxalanmaqla öz təhlükəsizliyini təmin edə bilməz.

Bu yanaşma Avropada müşahidə olunan təhlükəsizlik transformasiyasını da izah edir. Avropa dövlətləri anlayır ki, dəyişən beynəlxalq sistemdə təhlükəsizlik məsələlərində yalnız ABŞ-ın liderliyinə güvənmək kifayət etmir. Buna görə də onlar öz müdafiə imkanlarını artırmaqla yanaşı, iqtisadi dayanıqlığı, texnoloji inkişafı və regional əməkdaşlığı da gücləndirməyə çalışırlar. Bremmerin qənaətinə görə, “G-Zero” dünyasında uğur qazanacaq dövlət yalnız güclü ordusu olan yox, həm də çevik diplomatiya yürüdən, iqtisadi cəhətdən dayanıqlı, innovasiya potensialı yüksək və çoxtərəfli əməkdaşlıq qurmaq qabiliyyətinə malik dövlətlər olacaq. Bu baxımdan “G-Zero” konsepsiyası müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən dəyişiklikləri izah edən ən mühüm analitik modellərdən biri kimi qiymətləndirilir.

Trita Parsi: Hərbi qələbə diplomatik qələbə demək deyil

İran əsilli amerikalı politoloq, beynəlxalq münasibətlər üzrə tanınmış ekspert və Quincy Institute for Responsible Statecraft analitik mərkəzinin icraçı vitse-prezidenti Trita Parsi Yaxın Şərq təhlükəsizliyi, ABŞ-İran münasibətləri və regional geosiyasət üzrə aparıcı mütəxəssislərdən biri hesab olunur. Onun əsas tezislərindən biri bundan ibarətdir ki, hərbi üstünlük əldə etmək və ya döyüş meydanında qələbə qazanmaq avtomatik olaraq siyasi və diplomatik məqsədlərin reallaşması demək deyil. Əksinə, bir çox hallarda hərbi uğurlar davamlı siyasi həll yolu ilə müşayiət olunmadıqda münaqişənin yeni mərhələyə keçməsinə və uzunmüddətli qeyri-sabitliyə səbəb olur.

Trita Parsi hesab edir ki, beynəlxalq münaqişələrin mahiyyəti təkcə hərbi qüvvələr arasındakı qarşıdurma ilə məhdudlaşmır. Münaqişələrin əsas səbəbləri siyasi maraqlar, təhlükəsizlik narahatlıqları, ideoloji ziddiyyətlər, regional nüfuz uğrunda rəqabət və qarşılıqlı etimadsızlıqdır. Bu problemlər aradan qaldırılmadıqca, hərbi əməliyyatlar müvəqqəti üstünlük yaratsa belə, davamlı sülh təmin edilə bilməz. Onun fikrincə, silahlı qarşıdurma böhranın simptomlarını zəiflədə bilər, lakin onun siyasi səbəblərini aradan qaldırmır.

Parsi son çıxışlarında ABŞ və İran arasında gərginliyin yenidən artmasını qiymətləndirərkən bildirib ki, atəşkəs rejiminin pozulması və hərbi əməliyyatların bərpası tərəflərin mövqelərini daha da sərtləşdirir, qarşılıqlı etimadı azaldır və diplomatik danışıqlara qayıtmağı xeyli çətinləşdirir. Onun fikrincə, hərbi eskalasiya davam etdikcə kompromis imkanları daralır, ictimai rəy daha radikal mövqe tutur və siyasi rəhbərlərin güzəştə getməsi daxili siyasi baxımdan daha mürəkkəb hala gəlir. Bu isə münaqişənin uzanmasına, yeni qarşıdurmalar üçün zəmin yaranmasına səbəb olur.

Trita Parsi xüsusilə vurğulayır ki, diplomatiya yalnız sülh dövrünün yox, böhran dövrünün də əsas alətlərindən biri olmalıdır. Onun yanaşmasına görə, tərəflər arasında hərbi qarşıdurma davam etsə belə, siyasi dialoq, vasitəçilik təşəbbüsləri və kommunikasiya kanalları tam bağlanmamalıdır. Əks halda tərəflər bir-birinin niyyətini yalnız hərbi addımlar vasitəsilə qiymətləndirməyə başlayır ki, bu da yanlış hesablamalar və nəzarətdən çıxan eskalasiya riskini artırır.

Parsi öz mövqeyini əsaslandırarkən son onilliklərdə İraq, Əfqanıstan, Suriya və Yəməndə baş vermiş hadisələri nümunə gətirir. Onun fikrincə, bu münaqişələr göstərdi ki, hərbi əməliyyatlar müəyyən taktiki nəticələr versə də, siyasi razılaşma və inklüziv diplomatik proses olmadan uzunmüddətli sabitlik əldə etmək mümkün deyil. Dövlət institutlarının bərpası, iqtisadi inkişaf, humanitar problemlərin həlli və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması yalnız siyasi dialoq vasitəsilə mümkündür.

Bu yanaşma beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində “sərt güc” və “yumşaq güc” arasında tarazlıq prinsipinə də uyğundur. Parsi hesab edir ki, dövlət müəyyən hallarda öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün hərbi vasitələrdən istifadə edə bilər. Lakin həmin hərbi fəaliyyət mütləq şəkildə diplomatik strategiya ilə müşayiət olunmalıdır, yoxsa qazanılan hərbi üstünlük qısa müddət ərzində yeni böhranla əvəz oluna bilər.

Bu baxımdan ABŞ-İran münasibətləri də istisna deyil. Trita Parsinin fikrincə, hətta hərbi çəkindirmə müəyyən nəticələr versə belə, tərəflər arasında danışıqlar üçün “diplomatik çıxış yolu” açıq saxlanmalıdır. Əgər bu imkan aradan qalxarsa, hər bir yeni hərbi əməliyyat növbəti eskalasiyanı doğuracaq və münaqişənin təkrarlanma ehtimalını artıracaq. Buna görə də o, davamlı təhlükəsizliyin əsas şərti kimi yalnız hərbi balansın deyil, eyni zamanda qarşılıqlı etimadın bərpasını, beynəlxalq vasitəçiliyin gücləndirilməsini və çoxtərəfli diplomatiyanın inkişafını görür.

Beləliklə, Trita Parsinin yanaşmasının əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, müharibədə qazanılan hərbi uğur siyasi-diplomatik vasitələrlə möhkəmləndirilmədiyi təqdirdə davamlı sülh yaratmır. Mütləq qələbə danışıqlar masasında əldə olunan və bütün tərəflər üçün qəbul edilə bilən siyasi razılaşma ilə mümkün olur.

Bizim fikrimizə gəlincə, XXI əsrdə Yaxın Şərqdə sabitlik yaratmaq üçün yeni yanaşma tələb olunur. Mövcud geosiyasi reallıq göstərir ki, heç bir dövlət təkbaşına regionda uzunmüddətli təhlükəsizlik modeli qura bilməz. ABŞ-ın enerji marşrutlarının təhlükəsizliyini qorumaq istiqamətində atdığı addımlar beynəlxalq ticarət baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, davamlı sabitlik üçün hərbi çəkindirmə diplomatik və iqtisadi mexanizmlərlə tamamlanmalıdır. Bu baxımdan aşağıdakı təşəbbüslərin müzakirəyə çıxarılması məqsədəuyğun görünür: BMT himayəsi altında Hörmüz Dəniz Təhlükəsizliyi Forumu yaradılmalıdır. Burada ABŞ, İran, Körfəz ölkələri, Avropa İttifaqı, Çin və Hindistan təmsil olunmalıdır. Enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi siyasi mübahisələrdən ayrılmalıdır. Ticarət gəmilərinin təhlükəsiz keçidi bütün tərəflərin ortaq marağı kimi tanınmalıdır. Böhran zamanı hərbi rabitə kanalları daim açıq saxlanmalıdır. Yanlış hesablamaların qarşısını almaq üçün tərəflər arasında operativ əlaqə mexanizmləri gücləndirilməlidir. Nüvə proqramı üzrə mərhələli və qarşılıqlı yoxlanıla bilən razılaşmalar hazırlanmalıdır - bu etimadın bərpasına xidmət edə bilər. Humanitar və elmi əməkdaşlıq siyasətdən ayrılmalıdır. Universitetlər, səhiyyə və elmi layihələr geosiyasi qarşıdurmanın girovuna çevrilməməlidir. Regional iqtisadi inteqrasiya təşviq edilməlidir - birgə logistika və infrastruktur layihələri münaqişə riskini azalda bilər. Dezinformasiya ilə mübarizə üzrə beynəlxalq mexanizmlər gücləndirilməlidir - böhran dövrlərində yanlış informasiya eskalasiyanı sürətləndirə bilər. Qlobal enerji bazarlarında fövqəladə koordinasiya mexanizmləri yaradılmalıdır ki, hərbi gərginlik dünya iqtisadiyyatında kəskin şoklara səbəb olmasın. Orta güclü dövlətlərin vasitəçilik potensialından daha fəal istifadə olunmalıdır - tərəflərin etimad göstərdiyi neytral platformalar danışıqlar üçün əlavə imkan yarada bilər. Uzunmüddətli məqsəd regionun təhlükəsizlik arxitekturasını inklüziv etmək olmalıdır - heç bir ölkənin təhlükəsizliyi digərinin qeyri-sabitliyi hesabına qurulmamalıdır.

Yaxın Şərqdə baş verənlər bir daha göstərir ki, qlobal siyasət artıq yalnız hərbi qüvvələrin qarşıdurması ilə izah edilə bilməz. Enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq ticarət, texnologiya, diplomatiya və informasiya mühiti vahid təhlükəsizlik sisteminin elementlərinə çevrilib. ABŞ-ın bölgədə oynadığı rol bu kontekstdə həm müttəfiqləri, həm də rəqibləri tərəfindən diqqətlə izlənir. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ kimin daha çox gücə malik olacağı deyil, bu gücün beynəlxalq sabitliyin qorunması üçün necə istifadə ediləcəyidir.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert