24 ad, 24 yarımçıq həyat

Bakı:

28 °C

51 %

11 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Arxiv / 24 ad, 24 yarımçıq həyat

24 ad, 24 yarımçıq həyat

28.08.2026 [09:30]

Ballıqaya faciəsindən 34 il ötür...

Bəzi tarixlər var ki, təqvimdə sadəcə bir gün kimi görünür, amma bir xalqın yaddaşında illərlə, hətta nəsillərlə davam edən ağrıya çevrilir. Bəzi yerlər də var ki, xəritədə kiçik bir nöqtədən başqa heç nə ifadə etmir, lakin həmin torpağın üzərində yaşananlar onu xalqın yaddaşında əbədi olaraq xüsusi bir məkana çevirir. Ballıqaya da belə yerlərdəndir. 1992-ci il avqustun 28-də Goranboy rayonunun Ballıqaya ərazisində baş verən qətliam aradan 34 il keçməsinə baxmayaraq, yaddaşlardan silinməyən, hər ildönümündə yenidən xatırlanan qanlı səhifələrdən biridir.

Bu faciəni anlamaq üçün əvvəlcə 1992-ci ilin yayına qayıtmaq lazımdır. Həmin ilin mayında Laçın rayonunun işğalından sonra minlərlə insan doğma evindən, həyətindən, illərlə yaşadığı torpaqdan didərgin düşmüşdü. Onların bir hissəsi Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə səpələnmiş, bir qismi isə heyvandarlıqla məşğul olduğundan, mal-qarasını qoruyub saxlamaq üçün yaylaq və otlaq sahələri axtarmağa başlamışdı. Laçının Nağdalı kəndindən olan ailələr də belə bir ümidlə Goranboyun Ballıqaya ərazisinə gəlmişdilər. Onların düşüncəsində müvəqqətilik vardı. Onlar orada yeni həyat qurmaq üçün deyil, ağır günləri birtəhər keçirmək, mal-qaranı saxlamaq və bir gün yenidən Laçına qayıtmaq ümidi ilə yaşayırdılar.

Amma Ballıqaya onlar üçün müvəqqəti sığınacaqdan ölüm düşərgəsinə çevrildi.

Saat 5-də başlayan dəhşət...

1992-ci il avqustun 28-də səhər saat 5 radələrində Ballıqayada məskunlaşmış dinc sakinlərin üzərinə silahlı hücum edildi. Sonrakı araşdırmalar və məhkəmə materiallarında bildirilir ki, ərazidə məskunlaşan insanlar odlu silahlardan atəşə tutulub, daha sonra alaçıqlar yandırılıb. Rəsmi araşdırma materiallarında 24 nəfərin öldürüldüyü, 9 nəfərin yaralandığı göstərilir. Həlak olanların 13-ü qadın, 11-i kişi olub, 7 nəfərin yaşı 18-dən aşağı, 4 nəfərin isə 60-dan yuxarı olduğu qeyd edilir.

Bu rəqəmlərin hər birinin arxasında bir insan həyatı, bir ailə, yarımçıq ömür dayanır.

Ən kiçik qurbanın cəmi 6 aylıq Canpolad Hümbətov, ən yaşlı qurbanın isə 93 yaşlı Zeynəb Vəliyeva olması Ballıqaya qətliamının mahiyyətini bütün dəhşəti ilə ortaya qoyur. Qətlə yetirilənlər arasında altı uşaq və 13 qadın vardı. Hümbətov ailəsi isə faciənin ən ağır itki verən ailələrindən biri oldu.

Bu mənzərə qarşısında insanın ağlına ilk gələn sual budur: döyüş meydanında olmayan, əlində silah olmayan, ailələri ilə birlikdə alaçıqlarda gecələyən insanların hansı günahı vardı? Cavab yoxdur...

Çünki günahsız insanlara qarşı törədilən qətliamların heç bir məntiqi izahı olmur.

“Səhəri gün qayıtdım və...”

Ballıqaya ilə bağlı ən sarsıdıcı şahid ifadələrindən biri Vəzir Hümbətovun xatirələridir. O, faciə gecəsi Ballıqayada olmayıb. Hadisədən bir gün əvvəl ailəsi üçün daimi yaşayış yeri tapmaq məqsədilə Göygöl rayonuna getmişdi. Səhəri gün geri qayıdanda isə həyatının ən ağır mənzərəsi ilə qarşılaşdı.

Onun həyat yoldaşı Hürzaman və altı övladı - Elçin, Bəxtiyar, İsmayıl, Nəbati, Gülnar və cəmi 6 aylıq Canpolad qətlə yetirilmişdi. Onların meyitləri sonradan yandırılmışdı.

Vəzir Hümbətov illər sonra danışarkən həmin mənzərəni belə xatırlayırdı: “Hamısını bir kəfənə yığmışam”. Onun sözlərinə görə, ailəsinin meyitlərindən demək olar ki, yalnız sümük və kül qalıb, onları bir qəbirdə dəfn ediblər.

Ən dəhşətlisi isə budur ki, o, ailəsinin məzarına da uzun illər həsrət qaldı. Hümbətov ailəsini Ağdamın Güllücə qəbiristanlığında dəfn etmişdi. Ağdamın işğalı ilə həmin məzar da əlçatmaz olmuşdu. Yəni Ballıqaya qətliamı yalnız insanları öldürməmiş, sağ qalanların həyatını da illərlə davam edən həsrətə çevirmişdi. Sonradan Vəzir Hümbətov işğaldan azad edilmiş Ağdama gedərək doğmalarının məzarını ziyarət edə bildi.

Şahidlərin yaddaşında qalan işıq fişəngləri

Ballıqaya qətliamının canlı şahidlərindən Şəhla Quliyevanın xatirələri də hadisənin necə başladığını təsəvvür etməyə imkan verir. Onun sözlərinə görə, səhər saatlarında hücumdan əvvəl işıqlandırıcı fişənglərdən istifadə edilib, daha sonra çadırlarda yatan dinc insanlar atəşə tutulub. Quliyevanın qayınanası da həmin hücum zamanı öldürülüb.

Bu detal təsadüfi görünə bilər. Amma əslində hadisənin əvvəlcədən hazırlanmış hücum olduğunu göstərən mühüm məqamlardan biri kimi tədqiqatçılar tərəfindən də vurğulanır. Tarixçi Elnur Kəlbizadə və tədqiqatçı Sultan Hümbətovun araşdırmalarına görə, fişənglərdən istifadə hücum edənlərin hazırlıqlı dəstə olduğunu düşünməyə əsas verən detallardan biridir.

Başqa sözlə, söhbət təsadüfi atışmadan deyil, dinc insanların yaşadığı məntəqəyə yönəlmiş silahlı hücumdan gedirdi.

Ballıqaya ilə bağlı ən təsirli şahid xatirələrindən biri Yaqub Məhərrəmovun danışdıqlarıdır.

Tədqiqatçı Sultan Hümbətovun verdiyi məlumata görə, Yaqub Məhərrəmov iki qadınla birlikdə yer səthindən bir qədər aşağıda yerləşən alaçıqda sağ qala bilmişdi. Onun əlində yalnız sadə bir ov silahı olub və yaxınlaşan hücumçulardan birinə atəş açıb. Bundan sonra həmin alaçıq gülləbaran edilib. Lakin içəridə olanlar torpağa uzandıqları üçün güllələr onların üstündən keçib və onlar sağ qalıblar.

Ballıqaya qətliamının qurbanlarının siyahısına baxanda hadisənin miqyası rəqəmlərdən daha aydın görünür. Bu adlar sadəcə statistik məlumat deyil. Onlar bir ailənin uşaqları, bir ananın övladları, bir qadının həyat yoldaşı idi. Qurbanların adlarının yaddaşda saxlanılması buna görə vacibdir.

Niyə Ballıqaya haqqında bu qədər gec danışıldı?

Ballıqaya faciəsinin başqa bir ağrılı tərəfi də var. Bu qətliam uzun illər Azərbaycan ictimaiyyətinin gündəmində lazımi səviyyədə görünmədi. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Elnur Kəlbizadə və tədqiqatçı Sultan Hümbətovun 2022-ci ildə yayımlanan müzakirəsində bu məsələ xüsusi olaraq vurğulanıb. Kəlbizadə qeyd edib ki, hadisədən sonrakı uzun müddətdə Ballıqaya barədə geniş materialların və ciddi açıqlamaların az olması faciənin ictimai yaddaşda lazımi yer tutmasına mane olub.

Tədqiqatçı Sultan Hümbətov isə daha ağır bir məqama diqqət çəkib. Şahidlərin bir qismi artıq dünyasını dəyişib, sağ qalanların bəziləri isə hadisə zamanı çox kiçik yaşda olduqlarından xatirələri tam şəkildə yadda saxlaya bilməyiblər. Bu, tarix üçün ciddi xəbərdarlıqdır. Çünki şahid danışmadıqca, sənəd qorunmadıqca, fakt yazıya alınmadıqca yaddaşın bir hissəsi itir. Tarixin ən böyük təhlükələrindən biri də məhz budur: faciənin özü unudulmasa belə, onun canlı səsi itib gedə bilər.

Ballıqaya artıq yalnız xatirə deyil, sənədləşdirilən cinayətdir

Son illərdə Ballıqaya ilə bağlı araşdırmaların və hüquqi proseslərin genişlənməsi hadisənin yalnız xatirələrdə deyil, sənədlərdə də yaşadılmasına imkan verib.

2025-ci ildə Bakı Hərbi Məhkəməsində Ballıqaya qətliamı ilə bağlı protokolların elan edilməsi zamanı hadisə yerinə baxış sənədlərində mühüm detallar açıqlanıb. Sənədlərə əsasən, Laçından məcburi köçkün düşmüş insanlar Gülüstan meşəliyinin kənarında “fin evi” və dörd alaçıqda məskunlaşıblar. Hadisədən sonra həmin yerlərdə meyitlər aşkar edilib, bəzi tikililərin isə tamamilə yandırıldığı müəyyənləşdirilib.

Bu fakt xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki illər əvvəl insanların yaddaşında qalan hadisələr artıq hüquqi sənədlərdə də öz əksini tapır.

“Mən şahidəm”

Ballıqaya qətliamının şahidlərinin danışdığı ən mühüm layihələrdən biri də Azərbaycan Televiziyasının hazırladığı “Mən şahidəm” filmidir. Film 2021-ci ildə faciənin 29-cu ildönümü münasibətilə hazırlanıb və hadisənin şahidlərinin xatirələrinə yer verib. Filmin əsas xüsusiyyətlərindən biri odur ki, hadisəyə yalnız statistik rəqəmlərlə deyil, onu yaşamış insanların yaddaşı ilə yanaşır.

Bu cür materialların əhəmiyyəti böyükdür. Çünki bir gün həmin gecəni görən insanların səsi olmayacaq. O zaman onların səsini yalnız arxivlər, filmlər, yazılar və sənədlər yaşadacaq. Tarixin canlı şahidləri bir gün susa bilər, amma onların sözləri susmamalıdır.

Ballıqaya bir gecənin faciəsi deyil...

Ballıqaya qətliamına yalnız 1992-ci il avqustun 28-də baş verən hadisə kimi baxmaq kifayət deyil. Bu faciə həmin dövrdə Azərbaycan əhalisinin məcburi köçkünə çevrilməsinin, insanların öz doğma torpaqlarından qovulmasının və təhlükəsiz hesab etdikləri yerlərdə belə həyatlarının qorunmamasının acı nümunələrindən biridir.

Laçından çıxan insanlar Ballıqayaya sığınmışdılar. Onlar orada ev tikməmişdilər. Onlar orada gələcək planları qurmamışdılar. Onlar sadəcə yaşamaq istəyirdilər... Bir neçə ay, bəlkə də bir neçə həftə sonra Laçına qayıdacaqlarına inanırdılar.

Amma onların “müvəqqəti” hesab etdiyi məkan 24 insanın son dayanacağı oldu. Bu baxımdan Ballıqaya tariximizin yalnız qanlı səhifəsi deyil, həm də məcburi köçkünlük dramının ən ağır insan hekayələrindən biridir.

Unutmaq yox, gələcək nəsillərə çatdırmaq!

Bu gün Ballıqaya haqqında danışmaq yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. Bu, həm də gələcəyə məsuliyyətdir. Tarix yalnız qələbələrdən ibarət olmur. Xalqın yaddaşı onun itkilərini də yaşatmalıdır. Əgər bir xalq 6 aylıq körpənin, 12 yaşlı uşağın, 93 yaşlı qadının ölümünü unutmazsa, deməli, tarixə yalnız rəqəmlərlə deyil, insan taleləri ilə yanaşır.

Ballıqaya susmur. Orada öldürülənlərin səsi illərdir daşlardan, torpaqdan, arxiv sənədlərindən, şahid xatirələrindən gəlir. Həmin səsin eşidilməsi isə yalnız keçmişə ehtiram deyil, bu, gələcəyə verilən söz - günahsız insanın taleyinin bir daha belə yazılmaması üçün yadda saxlamaq sözüdür...

Yeganə BAYRAMOVA

Paylaş:

Baxılıb: 117 dəfə