11 sentyabrın kölgəsi

Bakı:

23 °C

73 %

5 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Arxiv / 11 sentyabrın kölgəsi

11 sentyabrın kölgəsi

18.09.2026 [09:17]

Təhlükəsizlik uğrunda dünya nələri itirdi?

2001-ci il sentyabrın 11-də ABŞ-da törədilmiş terror hücumlarından iyirmi beş il keçdi. Nyu-Yorkdakı Dünya Ticarət Mərkəzinin binalarına və Pentaqona yönələn hücumlar minlərlə insanın həyatına son qoydu, ailələri dağıtdı, bütöv bir ölkədə və dünyada təhlükəsizlik hissini sarsıtdı. Lakin 11 sentyabr yalnız bir günün faciəsi deyildi. O, beynəlxalq münasibətlər sistemində uzun illər davam edən yeni siyasi və hüquqi mərhələnin başlanğıcı oldu.

Bu hadisədən sonra dünya dəyişdi. Sərhədlərdən keçid, hava limanında yoxlama, şəxsi məlumatların qorunması, miqrasiya siyasəti, müharibə anlayışı, dövlətin nə qədər güc tətbiq edə biləcəyi kimi məsələlər başqa məna qazandı. Terrorla mübarizə zərurəti, demək olar, bütün dövlətlər tərəfindən qəbul edildi. Amma əsas məsələ bu idi və bu gün də aktual olaraq qalır: təhlükəsizlik naminə hansı həddə qədər getmək olar?

Soyuq müharibənin bitməsindən sonrakı dövrdə beynəlxalq aləmdə müəyyən nikbinlik vardı. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra böyük ideoloji qarşıdurmanın zəiflədiyi, bazar iqtisadiyyatının, qarşılıqlı ticarətin və qloballaşmanın dövlətləri daha da yaxınlaşdıracağı düşünülürdü. BMT-nin rolunun artacağı, regional inteqrasiyanın dərinləşəcəyi, münaqişələrin diplomatik vasitələrlə həll ediləcəyi barədə gözləntilər geniş yayılmışdı. 11 sentyabr bu təsəvvürü dağıtdı. Dünyanın ən güclü dövlətinin öz ərazisində belə böyük hücuma məruz qalması göstərdi ki, təhlükə artıq yalnız başqa dövlətin ordusundan və ya nüvə silahından gəlmir; kiçik qruplar, transmillli şəbəkələr, gizli maliyyə kanalları və ideoloji təsir vasitələri qlobal təhlükəsizliyə ciddi zərbə vura bilər.

Hadisələrdən sonra ABŞ terrorla mübarizəni milli siyasətinin əsas istiqamətinə çevirdi. NATO tarixində ilk dəfə olaraq Şimali Atlantika Müqaviləsinin 5-ci maddəsi tətbiq edildi. Bu maddəyə əsasən, bir üzv dövlətə edilən hücum bütün alyansa hücum kimi qəbul olunur. BMT Təhlükəsizlik Şurası da 1368 və 1373 saylı qətnamələrlə terrorizmə qarşı beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsinə çağırdı. Bu qərarlar ilk mərhələdə geniş beynəlxalq həmrəylik yaratdı. Əfqanıstanda “Əl-Qaidə” rəhbərliyinə və onu himayə edən “Taliban” rejiminə qarşı əməliyyatlar bir çox dövlətlər tərəfindən terror təhlükəsinə cavab kimi qəbul olundu. Lakin sonrakı proseslər göstərdi ki, terrorizmə qarşı mübarizə ilə uzunmüddətli hərbi-siyasi layihələr arasındakı sərhəd getdikcə bulanıqlaşır. 2003-cü ildə İraqa müdaxilə bu dönüşün ən mühüm nümunəsi oldu. İraqın 11 sentyabr hücumları ilə birbaşa əlaqəsi sübut edilməmişdi. Kütləvi qırğın silahları ilə bağlı irəli sürülən ittihamlar da sonradan təsdiqini tapmadı. Buna baxmayaraq hərbi əməliyyat həyata keçirildi, hakimiyyət dəyişdirildi, dövlət idarəetməsi dağıldı, cəmiyyətin müxtəlif dini və etnik qrupları arasında ziddiyyətlər kəskinləşdi.

İraq nümunəsi bir həqiqəti açıq göstərdi: hərbi üstünlük siyasi sabitlik demək deyil. Ordu paytaxta daxil ola bilər, hökuməti devirmək mümkündür, lakin yeni dövlət institutları yaratmaq, hüquqi qaydanı bərpa etmək, cəmiyyətin etimadını qazanmaq və müxtəlif qruplar arasında barışıq əldə etmək daha çətindir. Dövlətin köhnə mexanizmləri bir gündə dağıdılanda onların yerində boşluq qalır. Bu boşluğu isə çox vaxt silahlı qruplar, radikal təşkilatlar və cinayət şəbəkələri doldurur.

Əfqanıstanda baş verənlər də eyni dərsi verdi. ABŞ və müttəfiqləri təxminən iyirmi il bu ölkədə qaldı. Böyük maliyyə vəsaiti xərcləndi, təhlükəsizlik qüvvələri yaradıldı, yeni siyasi institutlar quruldu. Lakin 2021-ci ildə xarici qüvvələrin çıxmasından sonra “Taliban”ın qısa müddətdə yenidən hakimiyyətə gəlməsi göstərdi ki, xaricdən qurulan siyasi sistem cəmiyyətin daxilində möhkəm dayaqlara malik deyilsə, onun davamlılığı zəif olur.

11 sentyabrdan sonra beynəlxalq hüquqda ən çox müzakirə olunan məsələ özünümüdafiə hüququnun sərhədləri idi. BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsi silahlı hücuma məruz qalan dövlətin fərdi və ya kollektiv özünümüdafiə hüququnu tanıyır. Ancaq bu hüququn terror şəbəkələrinə qarşı necə tətbiq ediləcəyi, başqa dövlətin ərazisində hərbi əməliyyat aparmaq üçün hansı şərtlərin lazım olduğu, “qabaqlayıcı zərbə” anlayışının haradan başlayıb harada bitdiyi barədə ciddi fikir ayrılıqları yarandı.

Təhlükənin qarşısını almaq üçün qabaqlayıcı tədbirlər görmək bir çox halda məntiqli sayıla bilər. Dövlət açıq təhlükə görürsə, əlbəttə, vətəndaşlarını qorumaq üçün hərəkət etməlidir. Lakin ehtimal olunan təhlükə ilə real silahlı hücum arasında fərq var. Əgər hər bir dövlət yalnız öz siyasi qiymətləndirməsinə əsaslanaraq başqa ölkəyə qarşı güc tətbiq edə bilirsə, beynəlxalq hüququn əsas dayaqları zəifləyir. Bu zaman suverenlik, ərazi bütövlüyü və BMT Təhlükəsizlik Şurasının rolu formal anlayışa çevrilə bilər.

Məhz buna görə 11 sentyabr dövrünün ən ağır nəticələrindən biri beynəlxalq hüququn seçici tətbiqi oldu. Bəzi hallarda güc tətbiqinə “təhlükəsizlik” adı verildi, bəzi hallarda isə eyni addımlar beynəlxalq hüququn pozulması kimi qiymətləndirildi. Belə ikili yanaşma dövlətlərin hüquqa inamını azaldır, güclülərin qaydaları öz maraqlarına uyğun yozması haqqında təsəvvürü möhkəmləndirir.

Təhlükəsizlik siyasətinin başqa tərəfi insan hüquqları ilə bağlıdır. 11 sentyabrdan sonra bir çox ölkədə nəzarət mexanizmləri genişləndirildi. Telefon danışıqları, internet fəaliyyəti, bank əməliyyatları və şəxsi məlumatlar üzərində dövlət nəzarəti artdı. Hava limanlarında, sərhədlərdə və miqrasiya prosedurlarında daha sərt qaydalar tətbiq edildi. Bu tədbirlərin bir qismi real təhlükələrin qarşısını almaq üçün vacib idi, lakin onların nə qədərinin zəruri, nə qədərinin isə həddindən artıq olduğu sualı bu gün də cavabını axtarır.

ABŞ-da qəbul edilən “Patriot Act” qanunu təhlükəsizlik orqanlarının səlahiyyətlərini genişləndirdi. Sonradan bəzi kütləvi məlumat toplama proqramları, məhkəmə nəzarətindən kənar fəaliyyət iddiaları və şəxsi həyatın toxunulmazlığı ilə bağlı mübahisələr ictimai narazılıq doğurdu. Avropada da terrorla mübarizə adı altında nəzarət imkanlarının artırılması, dini və etnik mənsubiyyətə görə ayrı-seçkilik riskləri, miqrantlara qarşı sərt münasibət kimi problemlər ortaya çıxdı.

Quantanamo həbsxanası, gizli həbs məntəqələri, işgəncə və qəddar rəftar barədə məlumatlar terrorla mübarizənin mənəvi və hüquqi sərhədlərini ciddi şəkildə sual altına aldı. Terrorçuluq ağır cinayətdir və onun törətdiyi faciələrə göz yummaq olmaz, lakin terrorla mübarizə aparan dövlətin özü hüququ pozarsa, onun mənəvi üstünlüyü zəifləyir. Hüququn məqsədi yalnız günahkarı cəzalandırmaq deyil, həm də cəzanın qanuni, ədalətli və insan ləyaqətinə uyğun olmasını təmin etməkdir.

Terrorizmə qarşı mübarizədə bir başqa yanlış yanaşma bütün təhlükəni hərbi sahədə görmək idi. Terror təşkilatları yalnız silahla yaşamır, onlar sosial narazılıqdan, yoxsulluqdan, savadsızlıqdan, siyasi təcriddən, məzhəb qarşıdurmasından və insanların ədalət arzusundan istifadə edir. Bəzən bir gəncin radikal qruplaşmaya qoşulmasının səbəbi onun ideoloji inancı deyil, işsizlik, ümidsizlik, ailə faciəsi, təhqir olunmaq hissi və ya sosial mühitdən kənarda qalması olur.

Bu səbəbdən terrorizmlə mübarizə yalnız xüsusi əməliyyat, pilotsuz uçuş aparatı və ya hərbi baza məsələsi deyil; təhsil, məşğulluq, yerli idarəetmə, sosial ədalət, dini savadlılıq, gənclərlə iş və informasiya təhlükəsizliyi bu mübarizənin əsas hissəsidir. Dövlət yalnız təhlükəni məhv etməyə yox, onun yenidən yaranmasına səbəb olan şəraiti aradan qaldırmağa çalışmalıdır.

İnternet və sosial şəbəkələr də 11 sentyabrdan sonrakı dövrdə terrorizmin xarakterini dəyişdirdi. Əvvəllər radikal qrupların təbliğat imkanları məhdud idi, indisə onlar müxtəlif platformalar vasitəsilə sərhəd tanımadan ideya yaymaq, insan cəlb etmək, maliyyə toplamaq və psixoloji təsir göstərmək imkanı qazanıb. Bu, dövlətlərdən təkcə hərbi yox, həm də texnoloji, ideoloji və hüquqi cavab tələb edir. Lakin burada da tarazlıq vacibdir. Radikal çağırışlara qarşı mübarizə ifadə azadlığının tam məhdudlaşdırılmasına çevrilməməlidir. Saxta xəbərlərlə, nifrət nitqi və terror təbliğatı ilə mübarizə apararkən jurnalistikanın, elmi müzakirənin və vətəndaş cəmiyyətinin normal fəaliyyəti zərər görməməlidir. Təhlükəsizlik cəmiyyəti qorumaq üçündür, cəmiyyəti susdurmaq üçün deyil.

11 sentyabrın dünyaya miras qoyduğu problemlərdən biri də islamofobiyanın və kollektiv şübhənin artması oldu. Milyonlarla müsəlman terrora heç bir aidiyyəti olmadığı halda bəzi ölkələrdə şübhə və ayrı-seçkiliklə üzləşdi. Terrorun müəyyən dinlə, millətlə və ya xalqla eyniləşdirilməsi həm əxlaqi, həm də siyasi baxımdan yanlışdır. Bu yanaşma terrorçuların məqsədinə xidmət edir, çünki onlar cəmiyyətlər arasında qarşıdurma yaratmaq, insanları bir-birinə qarşı qoymaq istəyirlər.

Müasir dünyada terror təhlükəsi hələ də qalır, amma onun forması dəyişib. Böyük təşkilatlanmış şəbəkələrlə yanaşı təkbaşına hərəkət edən radikallar, kiberhücumlar, maliyyə sistemindən sui-istifadə, pilotsuz vasitələrdən istifadə və süni intellekt imkanlarından yararlanmaq kimi yeni risklər meydana çıxır. Buna görə də 2001-ci ilin üsulları ilə 2026-cı ilin təhlükələrinə cavab vermək mümkün deyil.

Bu gün dövlətlər daha ağıllı və daha hüquqi təhlükəsizlik siyasəti qurmalıdır. Kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi, terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə, sərhəd təhlükəsizliyi, kibermüdafiə və beynəlxalq hüquqi əməkdaşlıq vacibdir. Amma bunlar hüquqi prosedurlar, parlament və məhkəmə nəzarəti, insan hüquqlarının qorunması və ictimai etimadla birlikdə aparılmalıdır.

11 sentyabrın ən böyük dərsi budur: qorxu siyasətin əsas istiqamətverici qüvvəsinə çevriləndə dövlət bəzən öz dəyərlərini təhlükəyə atır. Təhlükəsizlik vacibdir, çünki insanın yaşamaq hüququ və dövlətin öz vətəndaşlarını qorumaq borcu danılmazdır; ancaq azadlıq, hüquq, insan ləyaqəti və beynəlxalq qaydalar da təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsidir. Əsl təhlükəsizlik yalnız silahlı qüvvələrin gücü ilə ölçülmür, ədalətli institutlar, savadlı cəmiyyət, sosial sabitlik, hüquqa hörmət və dövlətlər arasında etibarlı əməkdaşlıqla yaranır. Dünya 11 sentyabr faciəsini unutmayacaq, lakin həmin faciədən düzgün nəticə çıxarmaq üçün əsas məqsəd təhlükəni sadəcə bir ölkədən digərinə, bir bölgədən başqasına və ya bir nəsildən sonrakına ötürmək olmamalıdır. Əsl qələbə terrorun həm silahlı, həm siyasi, həm sosial, həm də ideoloji köklərini zəiflədə bilən, hüquqa əsaslanan uzunmüddətli sülh siyasəti qurmaqdadır.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert

Paylaş:

Baxılıb: 10 dəfə