Ana səhifə »  Mədəniyyət »  Yunus Əmrə kimdir, niyə önəmlidir?
A+   Yenilə  A-
Yunus Əmrə kimdir, niyə önəmlidir?

Mustafa Özçelik
Şair, yazıçı


Məlum olduğu kimi, böyük şair və mütəfəkkir Yunus Əmrənin vəfatının 700 illiyi münasibətilə bu il Türkiyədə “Yunus Əmrə İli” elan olunub. Bu münasibətlə Türkiyədə və dünyanın bir çox yerlərində tədbirlər keçirilir. Öz növbəsində, Bakı Yunus Əmrə İnstitutu mütəfəkkirin fəlsəfəsini gənc nəsillərə çatdırmaq məqsədilə Türkiyədəki Yunus Əmrə tədqiqatçılarının dəyərli yazılarını Azərbaycan ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırmağı planlaşdırır. Beləliklə, bu istiqamətdə yazılmış yazılardan biri oxuculara təqdim edilir. Onu da qeyd edək ki, Bakı Yunus Əmrə İnstitutu tərəfindən redaksiyamıza təqdim edilən şair, yazıcı Mustafa Özçeliyin “Yunus Əmrə kimdir, niyə önəmlidir?” adlı yazısını Azərbaycan dilinə Aygün Ələkbərzadə tərcümə edib.
Yunus Əmrə XIII əsrin sonları, XIV əsrin əvvəllərində, 1240-1320-ci illər arasında Anadoluda ömür sürən çox önəmli bir sufi şairidir. Onun yaşadığı dövr Monqol hücumları, Babailər üsyanı, Səlcuqlu dövlətinin dağılması, Şərqdən-Qərbə türk köçləri kimi hadisələrin yaşandığı bir zamandır. Onun böyüklüyü və əhəmiyyəti belə bir zamanda dili, şeiri, düşüncə dünyası, əsərləri, sosial missiyası, milli və dünyəvi tərəfi ilə ortaya qoyduğu şəxsiyyətindən və etdiklərindən qaynaqlanmaqdadır.
Yunus Əmrənin həyatı
Yunus Əmrə haqqında üç həyat hekayəsindən bəhs edə bilərik. Birincisi, tarixi hekayəsi, digəri xalqın gözündə və könlündə onun üçün inşa etdiyi əfsanəvi hekayəsi, eyni zamanda, xüsusilə “Divan” adlı əsərində şeirləri vasitəsilə bəhs etdiyi daxili (könül) hekayəsi, yəni insan olaraq təkamülü (inkişaf) hekayəsidir.
Yunus Əmrə Anadoluda bugünkü Eskişəhər şəhərinə bağlı Sarıköydə anadan olmuşdur. Hacı Bektaşla tanış olması onu elm və sufizm yoluna yönəltmiş, Konyada mədrəsə təlimi, Tapdıq Əmrə təkkəsində təsəvvüf təhsili almışdır. Daha sonra onu davamlı səyahətdə olan dərviş olaraq görürük. Müəllimi Tapdıq Əmrənin icazəsi və buyruğu ilə baş tutan səyahətlərində Anadolunun, demək olar ki, hər yerini gəzmişdir. Hətta onun bu prosesdə Suriya, İraq, İran və Azərbaycana səfər etdiyi də şeirlərindən məlum olur.
Yunus Əmrə bu səyahətlər zamanı bir növ səyyah, xalq maarifçisi kimi xidmət etmişdir. O, Tapdıq Əmrədən dərviş olaraq öyrəndiyi təsəvvüf düşüncəsini və İslam dininin inanc, ibadət və əxlaq prinsiplərini şeir yolu ilə insanlara izah etmişdir. Beləliklə, bu geniş coğrafiyada onun şeirləri vasitəsilə dil, düşüncə, həssaslıq və dəyərlər birliyi meydana gəlmişdir.
Yunus Əmrə bu səyahətlərinin sonunda Sarıköyə gələrək dərgah qurmuş və dərvişlər yetişdirmişdir. Burada da vəfat etmişdir. Ancaq onu çox sevən Anadolu xalqı onun ölümünü eşidəndə adına məqam-məzar adlanan tikililər tikərək xatirəsini yaşatmaq istəmişdir. Bu gün Türkiyənin Karaman, Aksaray, Manisa kimi bir çox şəhərlərində Yunus Əmrənin məzarı vardır. Bunlardan biri də Azərbaycanın Qax rayonunda yerləşməkdədir.
Yunus Əmrənin dili
Yunus Əmrə ərəb dilinin, fars dilinin ədəbiyyat dili olduğu bir dövrdə yaşayırdı. Xitab etdiyi kütlə isə ya əvvəlki dövrlərdə, ya da son köçlərlə Anadoluya gələn türkmənlər idi. Daha da əhəmiyyətlisi Səlcuqluların çökməsindən sonra yeni bir Türk dövləti qurulmalı idi. Dövlət isə bir mədəniyyətə söykənən möhkəm təməllər üzərində qurula bilərdi. Bu da dil ilə mümkün idi. Çünki dil duyğu və düşüncə üçün də, biliklərin istehsalı və paylaşılması üçün də bir vasitə idi.
Yunus Əmrənin əhəmiyyəti burada ortaya çıxır. Çünki o, türk dilini danışıq dilindən çıxararaq yazılı mədəniyyət və ədəbiyyat dilinə çevirdi. Beləliklə, Anadoluda dili türk, həssaslığı türk həssaslığı, inancı və düşüncəsi İslam olan bir ədəbiyyatın qurucusu oldu. Onun yaratdığı bu dillə türk dili sanki qanadlandı və xüsusilə xalq və təkkə mühitində çox böyük şairlər yetişdi, çox əhəmiyyətli əsərlər qələmə alındı. Bu baxımdan Anadolu türklüyünün dil, din, vətən, millət, dövlət şüuru ilə bu coğrafiyada mövcud olmasına ən böyük xidməti dil məfhumu ilə Yunus Əmrə göstərmiş oldu.
Yunus Əmrənin şeiri
Yunus Əmrə bütün tədqiqatçılar tərəfindən əski Anadolu türkcəsinin ən böyük təmsilçisi hesab edilir. O, Əhməd Yasəvi ilə Türkistanda başlayan təkkə şeirimizin Anadoludakı qurucusudur. İfadə dili kimi türkcəni üstün tutaraq, onu bir ədəbiyyat, şeir dili halına gətirmişdir. Daha önəmlisi isə təsəvvüf kimi özünəməxsus qavramları olan bir düşüncə sistemini türkcə ilə ifadə edə bilmək Yunus Əmrənin türkcəmizə verdiyi ən böyük töhfədir. Üstəlik, bu ifadə tərzi elə sadədir ki, sadə bir vətəndaş belə bu dillə ifadə edilənləri başa düşməkdə çətinlik çəkmir.
Yunus Əmrə şeirlərində əruz vəznindən də istifadə etmişdir, lakin əsas üstünlüyü milli ölçümüz olan heca vəzninə vermişdir. Nəzm forması olaraq da adətən dördlükdən istifadə etmişdir. Bəzi şeirləri isə beytlər şəklindədir. Bir ziyalı olaraq isə xalqından əsla uzaqlaşmamış, onlara anladıqları dil və üslubla xitab etmişdir. İfadəsi çox lirikdir. Səmimi ifadə tərzi ən böyük xüsusiyyətidir. Allah eşqindən, insan sevgisindən, qürbət və ayrılıq fikrindən, ölümdən onun qədər duyğulu və səmimi bəhs edən başqa bir şair tapmaq, demək olar ki, mümkünsüzdür.
Yunus Əmrənin düşüncəsi
Yunus Əmrə şair olmaqla yanaşı, mütəfəkkirdir. Onun mənsub olduğu düşüncə sisteminin adı isə təsəvvüfdür. İslam dininin xüsusi şərhi olaraq ortaya çıxan bu məfhum ən güclü təmsilçisini Yunus Əmrədə tapmışdır. Bu məfhumun özünü isə çox səmimi bir Allah və insan sevgisi təşkil edir. Buna görə sevgi mərkəzli bir həyat, varlıq, bilik fəlsəfəsi ortaya qoyur. Bu fəlsəfədə bütün varlıqlara hörmət əsasdır. İnsanın Allahı tanımasında ən böyük dəyər isə eşqdir. Bu baxımdan bilik anlayışı da buna görə formalaşır və insanın özünü bilməsi ən dəyərli bilik növü olaraq görülür.
Təsəvvüf düşüncəsinin önə çıxan digər bəzi xüsusiyyətləri isə bunlardır. Vəhdət-i vücud (varlıq birliyi) əsasdır. Amma bu birlik düşüncəsi, sadəcə Tanrı-İnsan birliyini deyil, eyni zamanda, sosial birlik fikrini də ifadə edir. Mövzuya bu baxımdan nəzər yetirdikdə, insanlığı sülh, qardaşlıq, ədalət, əmək, çalışmaq, mərhəmət, paylaşmaqla dolu bir həyata çağırdığı görülür.
Yunus Əmrənin sosial missiyası
Yunus Əmrə öz dövründə iki önəmli missiyanı yerinə yetirmişdir. Monqol işğalı, Babailər üsyanı kimi hadisələrlə dövlətini itirən, birliyi dağılan, maddi və mənəvi cəhətdən müxtəlif çətinliklərlə üzləşən, beləliklə, mənəvi-psixoloji travmalar yaşayan insanların bu cür problemlərinin sevgiyə, qardaşlığa, birliyə əsaslanan bir anlayışla həll olunmasını təmin etmişdir. Bir növ mənəvi həkimlik etmişdir.
Yunus Əmrənin gördüyü ikinci önəmli iş isə Türk birliyinin bəyliklərə parçalandığı bir dövrdə türk bəyliklərinin Osmanlı bəyliyi ətrafında birləşərək yeni və böyük bir Türk dövlətinin qurulması fikrinin yaranmasına təsir etməsidir. Digər tərəfdən, şeirində bəhs etdiyi həyat, insan, varlıq, bilik, əxlaq, dəyər qavramları ilə Osmanlı dövlətinin qurucu ruhu oldu.
Türk dünyasının ortaq dəyəri
Yunus Əmrə Anadoluda yaşamış bir şairdir. Lakin türkcə şüuru, türk millətinə aidlik duyğusunun yüksəkliyi və türklərin müştərək inancı olan İslam dininə bağlı olması, şeir və fikir dünyasının türklərin ortaq atası Əhməd Yasəviyə bağlanması baxımından bütün dünyadakı türklərin də ortaq dəyəridir. Bu baxımdan, Türkiyə xaricində, xüsusilə Azərbaycanda və Balkan ölkələrində daha çox tanındığını demək olar. Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Aslan kimi Azərbaycan şairlərinin və Ənvər Baki, Fəxri Əli, Zeynəl Beksaç kimi Balkan şairlərinin şeirlərində dərin Yunus Əmrə təsiri və sevgisi hiss olunur.
Yunus Əmrənin dünyəviliyi
Yunus Əmrə duyğu, düşüncə və anlayış dünyasının mərkəzinə insanı qoyduğu üçün həm milli, həm də dünyəvi bir dəyərimizdir. O, xüsusilə insan sevgisi səbəbi ilə Qərb ölkələrində və Amerikada diqqət çəkən bir şair olmuş, şeirləri başda ingilis dili olmaqla, italyan, fransız və s. dillərə tərcümə olunmuşdur.
Yunus Əmrənin düşüncə dünyasındakı zənginlik daha sonra Qərb filosoflarına da təsir etmişdir. Bu gün xüsusilə humanizm, ekzistensializm fəlsəfəsində Yunus Əmrə izlərini və təsirlərini görmək mümkündür.
Yunus Əmrənin əsərləri
Yunus Əmrə əsərləri ilə də türk mədəniyyətinin çox önəmli bir ismidir. Onun geridə iki əsəri qalmışdır. Bunlardan ilki lirik şeirlərinin yer aldığı “Divan”dır. Yunus Əmrə əsl şöhrətini bu əsərinə borcludur. Çünki bu kitabdakı şeirlər istər dil, istərsə də ifadə və məna baxımından çox yüksək səviyyədədir. Yunus Əmrənin əsl şairlik gücü bu əsərdə görülür.
Yunus Əmrənin digər əsəri isə “Risalətün-Nüshiyyə” adlı məsnəvisidir. “Nəsihət kitabı” mənasını verən bu əsərində təsəvvüf səfərinə çıxacaq birinin yaşayacağı proseslər hekayə edilir. Əsər bu baxımdan dərviş namizədləri üçün bir bələdçi kitab rolunu oynayır. Lakin insanlığın mənəvi və ruhi mənada inkişaf etməsi, müsbət mənada dəyişməsi mövzusunda ortaya qoyduğu görüşlərlə bugünkü müasir dövrün insanına da xitab edən bir xüsusiyyət daşıyır.

 
  • Oxunub:  2640  |  
  • Tarix:  28-05-2021  |  
  •    Çap et   |  
Azərbaycan İslam ölkələri arasında həmrəyliyin gücləndirilməsi istiqamətində davamlı səylər göstərir

21 İyun 11:31
Qırğız Respublikası ilə Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu arasında gələcək tərəfdaşlıq münasibətləri müzakirə edilib
21 İyun 11:24
Müharibədən zərər çəkmiş bölgələrdə səyyar xidmətlərin göstərilməsi ilə bağlı birgə layihə həyata keçirilir
21 İyun 11:13
AFFA-nın icraçı vitse-prezidenti İsveçrə Futbol Assosiasiyasının prezidenti ilə görüşüb
21 İyun 11:06
“ASAN Login”də istifadəçi sayı 2 milyonu ötüb
21 İyun 11:05
Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində Milli Qəhrəman Mübariz İbrahimovun xatirəsi anılıb
21 İyun 10:55
Azərbaycanla Qətərin energetika sahəsində gələcək əməkdaşlıq imkanları müzakirə olunub
21 İyun 10:28
May ayında yaşa görə aylıq sosial müavinət alanların sayı 108 min nəfərdən çox olub
21 İyun 10:14
Azərbaycana yay gəlib
21 İyun 10:03
Qardaşlıq nümunəsi
21 İyun 09:42
“Avro-2020”: Bu gün Avropa çempionatının qrup mərhələsinin III turunun daha dörd oyunu keçiriləcək
21 İyun 09:10
Azərbaycan İslam ölkələri arasında həmrəyliyin gücləndirilməsi istiqamətində davamlı səylər göstərir
21 İyun 08:55
Təhsil sahəsində əməkdaşlıqda da “Bir millət, iki dövlət” fəlsəfəsini əsas götürürük
21 İyun 08:52
Şuşa Bəyannaməsi milli maraqlarımıza tam cavab verən mühüm tarixi sənəddir
21 İyun 08:47
Sübut Əsədov: Azərbaycanın pandemiyaya qarşı mübarizə istiqamətində atdığı addımlar öz bəhrəsini verir
21 İyun 08:46
Şuşa Bəyannaməsi regionun gələcək inkişafının təmin olunması baxımından böyük strateji önəm daşıyır
21 İyun 08:45
Fuad Əliyev: Mina xəritələrinin verilməsi dövlət başçısının qətiyyəti nəticəsində əldə edilən növbəti diplomatik uğurdur
21 İyun 08:44
Arzuman Abdulkərimov: Şuşa Bəyannaməsi ilə Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri özünün zirvə mərhələsinə qədəm qoydu
21 İyun 08:42
Vətəndaşların peyvənd olunmağa marağı bu templə artarsa, 2021-ci ilin sonuna kimi əhalinin yarısı vaksinasiyadan keçmiş ola bilər
21 İyun 08:40
Azərbaycanın regionlarında sahibkarlara yeni dəstək mexanizmləri işə salınır
20 İyun 16:47
Mövlud Çavuşoğlu: Antalya Diplomatiya Forumu səmərəli müzakirələrlə işini başa çatdırıb
20 İyun 16:41
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Günay Əfəndiyeva “Antalya Diplomasi Forumu”nda iştirak edib
20 İyun 14:33
Madriddə Azərbaycan diasporu ilə görüş təşkil edilib
20 İyun 14:08
Müdafiə Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə Cəlilabad rayonunda keçirilən tədbirdə hər kəs “Təki Vətən sağ olsun!” deyib
20 İyun 14:03
Mövlud Çavuşoğlu: Ümid edirik ki, seçkilərdən sonra Ermənistanın yeni rəhbərliyi əvvəlki səhvlərindən nəticə çıxaracaq
20 İyun 14:00
Ukrayna telekanalı Azərbaycanın işğaldan azad olunmuş əraziləri ilə bağlı xüsusi reportaj yayımlayıb
20 İyun 13:42
XİN: Ermənistanın minaladığı bütün ərazilərin xəritələrini verməkdən imtina etməsi məcburi köçkünlərin geri qayıtmasını ləngidir
19 İyun 18:58
Milli Qəhrəman Mübariz İbrahimovun anım günündə Vətən müharibəsinin biləsuvarlı şəhid zabit və gizirlərinin ailə üzvləri ilə görüş keçirilib
19 İyun 18:37
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev İranın yeni seçilmiş Prezidenti Seyid İbrahim Rəisini təbrik edib
19 İyun 17:51
Bakı və Abşeronda “Kənddən şəhərə” həftəsonu yarmarkaları fəaliyyətə başlayıb
19 İyun 17:34
Azərbaycanda koronavirus infeksiyasından daha 123 nəfər müalicə olunaraq sağalıb
19 İyun 17:06
Pakistan Silahlı Qüvvələrinin Quru Qoşunlarının komandanı Azərbaycana səfər edəcək
19 İyun 17:05
Sədərək gömrük sərhəd-buraxılış məntəqəsi üçün tikilən kompleksdə işlər tamamlanıb
19 İyun 17:03
Müdafiə Nazirliyinin nümayəndə heyəti Milli Qəhrəman Mübariz İbrahimovun məzarını ziyarət edib
19 İyun 16:18
Könül Nurullayeva: Biz vaksinasiya olunmaqla epidemioloji sabitliyin yaranmasına nail ola bilərik
19 İyun 15:01
Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Antalyada qabonlu həmkarı ilə görüşüb
19 İyun 14:58
“Anadolu Qartalı - 2021” təliminə hazırlıq məşqləri keçirilib
19 İyun 14:56
Əmək Bazarı və Sosial Müdafiə Məsələləri üzrə Milli Observatoriyada İctimai şura üzvləri ilə görüş olub
19 İyun 13:48
Antalyada Azərbaycanla Rumıniya arasında əməkdaşlıq əlaqələrinin perspektivləri müzakirə olunub
19 İyun 13:08
Pakistanın NESPAK şirkətinin nümayəndələri ilə müzakirələr aparılıb
19 İyun 12:40
Azərbaycanın daxili işlər naziri BMT-nin ölkəmizdəki rezident əlaqələndiricisi ilə görüşüb
19 İyun 12:32
Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyin məzunlarının növbəti buraxılışı keçirilib VİDEO
19 İyun 12:28
Antonio Quterreş: Pandemiya bəşəriyyətin ümumi zəif cəhətlərini, qarşılıqlı asılılığını və kollektiv şəkildə hərəkət etməyin mütləq zərurət olduğunu göstərdi
19 İyun 12:04
Azərbaycan xarici işlər naziri Antalya Diplomatiya Forumu çərçivəsində keçirilən paneldə çıxış edib
19 İyun 11:59
DSMF sosial təminat sahəsində mötəbər beynəlxalq təşkilatlarla, aidiyyəti xarici qurumlarla əməkdaşlığı genişləndirir
19 İyun 11:57
Azərbaycanın iqtisadi perspektivləri Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı ilə əməkdaşlığın genişlənməsinə əlverişli şərait yaradır
19 İyun 11:51
Vüsal Qasımlı: Beynəlxalq Valyuta Fondu Azərbaycan hökumətinin böhrana çevik reaksiyasını qiymətləndirib
19 İyun 11:49
2020-2021-ci tədris ili üzrə Azərbaycanda 6500-ə yaxın əcnəbi tələbə təhsil alıb
19 İyun 10:46
Rezidenturaya qəbul olmaq üçün sabah 1738 namizəd imtahan verəcək
19 İyun 10:35
Azərbaycan nefti 74,54 dollara satılır
19 İyun 10:34
Türkiyənin “Zorlu Holding”i Azərbaycanın tekstil sənayesində layihələr icra edəcək
19 İyun 10:05
ADA Universitetində əfqanıstanlı diplomatlar üçün keçirilmiş “Xarici Siyasət Proqramı” uğurla başa çatıb
18 İyun 21:36
Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Antalya Diplomatiya Forumu çərçivəsində keçirilən paneldə çıxış edib
18 İyun 20:35
Dövlət Komissiyası Ermənistanın təcavüzü nəticəsində mülki obyektlərə dəymiş ziyanın aradan qaldırılması ilə bağlı məsələləri müzakirə edib
18 İyun 20:25
Böyük Britaniyanın “The Independent” qəzeti Şuşa Bəyannaməsi barədə məqalə yayıb
18 İyun 19:25
Azərbaycan xarici işlər naziri Antalyada iraqlı həmkarı ilə görüşüb
18 İyun 18:55
Antalyada Azərbaycan xarici işlər naziri ilə Türk Şurasının Baş katibi arasında görüş olub
18 İyun 18:49
Milli Məclisin komitə iclasında Niderlandla ikitərəfli münasibətlərə dair müzakirələr aparılıb
18 İyun 18:17
Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Antalyada somalili həmkarı ilə görüşüb
18 İyun 18:15
Milli Məclisin növbədənkənar sessiyasının ikinci iclasının gündəliyi açıqlanıb
18 İyun 17:52
Azərbaycan ilə Qvineya-Bissau arasındakı əlaqələr müzakirə olunub
18 İyun 17:47
Türkiyə və Azərcaycan qardaşlığı bütün dünyanı heyrətə gətirəcək gücə sahibdir
18 İyun 17:42
Arif Fərzəliyev: Şuşada Türkiyə-Azərbaycan qardaşlığının gələcək uğurlarının təməli qoyuldu
18 İyun 17:41
Əli Həsənov: Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrini əbədiləşdirdi
18 İyun 17:39
Şahin İsmayılov: Siyasi partiyaların Şuşa Bəyannaməsinə birgə dəstək ifadə etmələri milli həmrəyliyin nümunəsidir
18 İyun 17:33
Abbas Müsəvi: Azərbaycan rayonlarının işğaldan azad edilməsi Tehran ilə Bakı arasında yeni əməkdaşlıq imkanları yaradıb
18 İyun 17:32
Qüdrətli Azərbaycan Ulu Öndər Heydər Əliyevin şah əsəridir
18 İyun 17:28
Adil Əliyev: Qarabağ münaqişəsinin həlli regiona yeni inkişaf vəd edir
18 İyun 17:16
Moskvada Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisinin “Kosmos” pavilyonunda MDB İqtisadi Şurasının iclası keçirilib
18 İyun 17:11
YAP Şəmkir rayon təşkilatının nümayəndələri şəhid ailələrini ziyarət ediblər
18 İyun 17:02
Prezident İlham Əliyev Bakıda “Intercontinental” otelinin açılışında iştirak edib

Video

 
»»»
 

»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+30 +35
gecə+20 +24