Bakıdan bölgələrə yayılan zorakılıq və 31 Mart soyqırımı

Bakı:

27 °C

47 %

9 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / YAP xəbərləri / Bakıdan bölgələrə yayılan zorakılıq və 31 Mart soyqırımı

Bakıdan bölgələrə yayılan zorakılıq və 31 Mart soyqırımı

31.03.2026 [16:05]

1917-ci ildə Rusiyada baş verən Oktyabr inqilabı nəticəsində imperiya idarəetmə sistemi dağıldı və Cənubi Qafqazda siyasi hakimiyyət boşluğu yarandı. Çar Rusiyasının süqutundan sonra bölgədə müxtəlif siyasi qüvvələr – bolşeviklər, menşeviklər, eserlər, milli şuralar və silahlı dəstələr hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başladılar. Bu dövrdə Bakı şəhəri strateji əhəmiyyətinə görə xüsusi önəm daşıyırdı. Şəhər həm neft sənayesinin əsas mərkəzi, həm də etnik və dini baxımdan mürəkkəb əhali strukturuna malik idi.

1918-ci ilin əvvəllərində Bakıda hakimiyyət bolşeviklərin nəzarətində olan Bakı Sovetinin əlində idi. Bu quruma Stepan Şaumyan rəhbərlik edirdi. Bakı Soveti bolşevik ideologiyasına əsaslanaraq şəhərdə öz hakimiyyətini möhkəmləndirməyə çalışırdı və bu məqsədlə müxtəlif silahlı qüvvələrdən istifadə edirdi.

1918-ci il 30 mart – 3 aprel tarixlərində Bakıda silahlı toqquşmalar baş verdi. Tarixdə Mart hadisələri kimi tanınan bu hadisələr zamanı bolşevik qüvvələri və erməni daşnak silahlı dəstələri ilə şəhərin müsəlman əhalisi arasında qarşıdurma qısa müddətdə genişmiqyaslı zorakılığa çevrildi. Hadisələr təkcə Bakı ilə məhdudlaşmadı, Şamaxı, Quba, Salyan, Lənkəran, Qarabağ və Zəngəzur bölgələrinə də yayıldı.

Tarixi sənədlərə əsasən, Bakıda müsəlman məhəllələri artilleriya atəşinə tutulmuş, yaşayış evləri və ictimai binalar dağıdılmışdır. Küçə döyüşləri və silahlı hücumlar nəticəsində çoxsaylı dinc sakin həlak olmuşdur. Hadisələr zamanı dini və mədəni abidələr də zərər görmüşdür. Şamaxı qəzasında onlarla kəndin dağıdıldığı və minlərlə insanın öldürüldüyü barədə dövrün istintaq materiallarında məlumatlar mövcuddur. Oxşar hadisələr Quba və digər bölgələrdə də qeydə alınmışdır.

Qurbanların sayı ilə bağlı mənbələrdə fərqli rəqəmlər göstərilir. Bəzi arxiv sənədlərində 15–20 min nəfərdən bəhs olunsa da, digər mənbələrdə daha fərqli göstəricilər də yer alır. Dövrün mürəkkəb hərbi-siyasi şəraiti səbəbindən dəqiq statistikanın müəyyənləşdirilməsi çətin olmuşdur.

1918-ci ilin mayında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasından sonra hökumət mart hadisələrini araşdırmaq məqsədilə Fövqəladə İstintaq Komissiyası yaratdı. Komissiya hadisə yerlərində araşdırmalar aparmış, şahid ifadələri toplamış və çoxsaylı sənədlər hazırlamışdır. Bu materiallar hadisələrin miqyası və zorakılıqlar barədə mühüm tarixi mənbələr hesab olunur.

1920-ci ildə Azərbaycanın Bolşevik işğalı nəticəsində sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra bu hadisələrin araşdırılması dayandırıldı. Sovet tarixşünaslığında mart hadisələri uzun müddət əsasən “vətəndaş müharibəsi epizodu” kimi təqdim edilmiş, etnik qarşıdurma aspekti geniş şəkildə işıqlandırılmamışdır.

Azərbaycan Respublikası müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu hadisələrə yenidən qiymət verilməyə başlanmışdır. Heydər Əliyevin 1998-ci il 26 mart tarixli sərəncamı ilə 31 mart “Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü” elan edilmiş və hər il dövlət səviyyəsində anım tədbirləri keçirilir.

1918-ci ilin mart–aprel hadisələri Cənubi Qafqaz tarixində ən ağır silahlı qarşıdurmalardan biri hesab olunur. Bu hadisələr nəticəsində minlərlə insan həyatını itirmiş, yüzlərlə yaşayış məntəqəsi dağıdılmış, regionun demoqrafik və siyasi vəziyyəti ciddi şəkildə dəyişmişdir.

Kənan Quliyev

YAP Laçın rayon təşkilatının məsləhətçisi

Paylaş:

Baxılıb: 452 dəfə