Yeni təhlükəsizlik arxitekturası, yoxsa yeni silahlanma yarışı?

Müharibə Avropanı dəyişir

2022-ci ildən sonra Avropanın təhlükəsizlik siyasəti köklü şəkildə dəyişməyə başladı. Əgər uzun illər Avropa İttifaqı iqtisadi inteqrasiya, sosial rifah və “yumşaq güc” konsepsiyası ilə tanınırdısa, bu gün qitədə əsas müzakirə mövzusu müdafiə sənayesi, hərbi texnologiyalar və kollektiv təhlükəsizlikdir. Son iki ildə qəbul edilən qərarlar göstərir ki, Avropa dövlətləri artıq təhlükəsizliyi yalnız ABŞ-ın təmin edəcəyi bir məsələ kimi görmür. Bu dəyişimin ən son nümunələrindən biri 13 iyul 2026-cı ildə Parisdə elan edilən yeni Avropa-Ukrayna antiballistik raketdən müdafiə koalisiyasıdır. Fransa, Almaniya, Böyük Britaniya, İtaliya, İspaniya, Niderland, Norveç, Danimarka və İsveç Ukrayna ilə birlikdə vahid raketdən müdafiə potensialının yaradılması barədə razılığa gəliblər. Məqsəd təkcə Ukraynanı dəstəkləmək deyil, həm də Avropanın gələcək təhlükəsizlik sistemini yenidən qurmaqdır. Bu qərar əslində daha böyük prosesin bir hissəsidir.

Avropa niyə silahlanır?

Bir çox müşahidəçi bunu yalnız Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə əlaqələndirir, halbuki səbəblər daha genişdir. Birincisi, Avropa paytaxtlarında belə hesab olunur ki, gələcəkdə ABŞ administrasiyalarının NATO-ya münasibəti əvvəlki qədər sabit olmaya bilər. Son illər Vaşinqtondan gələn siyasi siqnallar Avropada “strateji muxtariyyət” anlayışını yenidən aktuallaşdırıb. İkincisi, raket və pilotsuz uçuş aparatlarının sürətlə inkişafı klassik müdafiə sistemlərini köhnəldir. Ukrayna müharibəsi göstərdi ki, ucuz dronlar milyonlarla dollar dəyərində silah sistemlərini belə sıradan çıxara bilir. Üçüncüsü, Avropa müdafiə sənayesi uzun illər ərzində sülh iqtisadiyyatına uyğun fəaliyyət göstərib. İndi isə sursat, hava hücumundan müdafiə sistemləri, raketlər və elektron müharibə vasitələrinə tələbat kəskin artıb.

NATO dəyişirmi?

Bu gün ən çox müzakirə olunan suallardan biri budur. NATO əvvəlki NATO-durmu? Bəzi analitiklər hesab edirlər ki, artıq yox. Reuters-in müdafiə sahəsi üzrə təhlillərində qeyd olunur ki, Avropa ölkələri ABŞ-ın müəyyən sahələrdə azaltdığı imkanları qısa müddətdə öz hesabına kompensasiya etməyə çalışır. NATO-nun Ali Müttəfiq Komandanlığının məlumatına görə, Avropa müttəfiqləri və Kanada son illər müdafiə planlarında yaranmış boşluqların əhəmiyyətli hissəsini doldurub. Bununla yanaşı, NATO daxilində yeni yanaşma formalaşır: daha çox Avropa istehsalı, daha çox ortaq müdafiə sənayesi, daha çox regional komandanlıq, daha çox texnoloji inteqrasiya. Bu isə alyansın strukturunda keyfiyyət dəyişikliyindən xəbər verir.

ABŞ nə istəyir?

Vaşinqtonun mövqeyi ilk baxışdan paradoksal görünə bilər. Bir tərəfdən, ABŞ Avropa ölkələrinin müdafiəyə daha çox vəsait ayırmasını uzun illərdir tələb edir, digər tərəfdən, Avropanın tam hərbi müstəqilliyi də ABŞ üçün müəyyən strateji suallar yaradır. Reuters-in təhlilində qeyd olunur ki, NATO ölkələri 2035-ci ilədək müdafiə xərclərini ümumilikdə ÜDM-in 5 faizinə çatdırmaq öhdəliyi götürüb. Bunun 3,5 faizi birbaşa müdafiəyə, əlavə 1,5 faizi isə təhlükəsizlik infrastrukturu və əlaqəli sahələrə yönəldiləcək. Bununla belə, bir sıra Avropa ölkələri artıq büdcə yükü ilə üzləşir. ABŞ üçün ideal model belə görünür: Avropa daha çox maliyyə məsuliyyəti daşısın, NATO-nun siyasi birliyi qorunsun, ABŞ isə strateji lider rolunu saxlasın.

Ukrayna artıq yalnız yardım alan ölkə deyil

Müharibənin dördüncü ili göstərdi ki, Ukrayna təkcə silah alan yox, həm də hərbi innovasiyalar istehsal edən ölkəyə çevrilib. Reuters-in analitik yazısında maraqlı fikir ifadə olunur: NATO artıq bəzi texnologiyaları Ukraynadan öyrənməlidir. Xüsusilə pilotsuz uçuş aparatları, elektron müharibə və sürətli istehsal modelləri sahəsində Ukraynanın təcrübəsi alyans üçün praktik əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşma klassik hərbi münasibətləri dəyişir. Əvvəllər NATO Ukraynaya təcrübə ötürürdüsə, indi müəyyən sahələrdə Ukraynanın döyüş meydanında qazandığı biliklər Avropa ordularının planlaşdırılmasına təsir göstərir. Avropanın qarşısında duran əsas problem kimi müdafiə xərclərinin artırılması və ya silah istehsalının genişləndirilməsi haqqında siyasi qərarlar nisbətən qısa müddətdə qəbul edilə bilər, lakin həmin qərarların real hərbi imkanlara çevrilməsi uzunmüddətli və mürəkkəb prosesdir. Yeni müdafiə sənayesi müəssisələrinin tikilməsi, yüksək ixtisaslı mühəndis və texniki mütəxəssislərin hazırlanması, raket və hava hücumundan müdafiə sistemlərinin istehsal gücünün artırılması, mikroelektronika və digər kritik komponentlər üzrə etibarlı təchizat zəncirinin formalaşdırılması, eləcə də logistika və təmir infrastrukturunun yenidən qurulması illərlə vaxt, böyük maliyyə resursları və davamlı dövlət siyasəti tələb edir. Buna görə də müdafiə büdcəsinin artırılması avtomatik olaraq ordunun döyüş qabiliyyətinin eyni sürətlə yüksəlməsi demək deyil. Hərbi potensialın formalaşması sənaye, texnologiya, insan kapitalı və təşkilati idarəetmənin paralel inkişafından asılı olan kompleks prosesdir. Məhz buna görə SIPRI, Reuters və Avropanın müxtəlif analitik mərkəzləri eyni nəticəyə gəlirlər: müdafiə büdcələrinin artması avtomatik olaraq hərbi hazırlığın eyni sürətlə yüksəlməsi demək deyil. Sənaye gücü, texnologiya və insan resursları paralel inkişaf etməlidir.

Avropa iki paralel proses yaşayır

Bir tərəfdən hərbi imkanlarını artırmağa, digər tərəfdən bunun iqtisadi və siyasi nəticələrini idarə etməyə çalışır. Bu, təkcə silahlanma deyil, həm də yeni təhlükəsizlik fəlsəfəsinin formalaşmasıdır. Lakin əsas suallar hələ də açıq qalır: bu proses Avropanı daha təhlükəsiz edəcək, yoxsa yeni geosiyasi rəqabətin başlanğıcını sürətləndirəcək? Avropanın hərbiləşməsi NATO-nun yeni təhlükəsizlik arxitekturasını qurur, yoxsa yeni silahlanma yarışının başlanğıcıdır? Bu sualların cavabını Avropa liderlərinin baxışlarında, ortaq təhlükəsizlik siyasətində, ya da fərqli milli maraqlarında axtarmaq lazımdır.

Avropanın müdafiə siyasətində son illər müşahidə olunan fəallıq ilk baxışdan vahid strategiya təsiri bağışlasa da, əslində hər bir dövlət bu prosesə öz milli maraqları prizmasından yanaşır. Bütün üzvlər Rusiyadan qaynaqlanan təhlükəsizlik riskini qəbul etsə də, təhlükəyə verilən cavab forması və prioritetlər ölkədən ölkəyə fərqlənir. Fransa “Avropa strateji cəhətdən daha müstəqil olmalıdır” deyir. Prezident Emmanuel Makron uzun müddətdir “strateji muxtariyyət” ideyasını müdafiə edir. Onun fikrincə, Avropa NATO-nun əsas sütunlarından biri kimi qalmalıdır, lakin eyni zamanda ABŞ-dan həddindən artıq asılı olmayan müdafiə potensialına yiyələnməlidir. Fransa üçün əsas prioritetlər bunlardır: Avropa müdafiə sənayesinin gücləndirilməsi, ortaq silah istehsalı, süni intellekt və kosmik texnologiyalara investisiyalar, Avropa ordularının operativ uyğunluğunun artırılması. Le Monde qəzetində dərc olunan təhlillərə və France 24-də səslənən ekspert şərhlərinə inansaq, Paris hesab edir ki, XXI əsrdə iqtisadi müstəqilliklə hərbi müstəqillik bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır. Almaniya isə “Sülh istəyiriksə, müdafiəyə hazır olmalıyıq” deyir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra uzun müddət hərbi məsələlərdə ehtiyatlı davranan Almaniya son illər təhlükəsizlik siyasətində ciddi dönüş edib. Berlin artıq müdafiə büdcəsini artırır, yeni zenit-raket sistemləri alır, hərbi sənayeyə milyardlarla avro yatırır, Bundesverin modernləşdirilməsini sürətləndirir. Der Spiegel və Frankfurter Allgemeine Zeitung analitiklərinin fikrincə, Almaniyada artıq “sülh dividendinin” başa çatdığı qəbul edilir. İctimaiyyətin mühüm hissəsi bu fikirdədir ki, Avropada təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün daha güclü müdafiə qabiliyyəti zəruridir. Böyük Britaniya da NATO-nun Avropa sütununun gücləndirilməsinin tərəfdarıdır. Avropa İttifaqından ayrılmasına baxmayaraq, İngiltərə NATO daxilində aparıcı hərbi güclərdən biri kimi qalır. Londonun əsas prioritetləri NATO-nun şərq cinahının möhkəmləndirilməsi, Ukraynaya hərbi dəstəyin davam etdirilməsi, dəniz təhlükəsizliyi və nüvə çəkindirmə qabiliyyətinin qorunmasıdır. BBC-nin müdafiə üzrə ekspertləri qeyd edirlər ki, Böyük Britaniya hələ də özünü ABŞ ilə Avropa arasında təhlükəsizlik körpüsü kimi görməkdədir. Polşa da Şərqi Avropanın yeni təhlükəsizlik mərkəzinə çevrilir. Sürətlə hərbiləşən Avropa dövlətlərindən biri də məhz Polşadır. Varşava müdafiə xərclərini NATO üzrə ən yüksək səviyyələrdən birinə çatdırıb, ABŞ və Cənubi Koreyadan böyük həcmdə silah alır, yeni hərbi bazalar yaradır və sərhəd təhlükəsizliyini gücləndirir. Bir çox analitik hesab edir ki, Polşa gələcəkdə NATO-nun şərq cinahında əsas hərbi-logistika mərkəzlərindən birinə çevriləcək.

İtaliya və İspaniya isə balans siyasəti aparır. Roma ilə Madrid təhlükəsizlik məsələlərində NATO öhdəliklərini dəstəkləsə də, müdafiə xərclərinin sürətli artırılmasının iqtisadi nəticələri barədə daha ehtiyatlı mövqe tutur. Bu ölkələrdə hesab edirlər ki, müdafiə vacibdir, lakin sosial proqramların maliyyələşdirilməsi də qorunmalıdır. Onların fikrincə, iqtisadi sabitlik uzunmüddətli təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Bu yanaşma Avropa daxilində təhlükəsizlik və iqtisadi prioritetlər arasında balans axtarıldığını göstərir.

Bəs beynəlxalq analitik mərkəzlər nə deyir?

Britaniyanın nüfuzlu Chatham House analitikləri hesab edirlər ki, Avropa artıq “post-soyuq müharibə təhlükəsizlik modeli”ndən çıxır. Onların fikrincə, yeni dövrdə kollektiv müdafiə yalnız hərbi qüvvələrin sayına deyil, sənaye, texnologiya və siyasi iradəyə əsaslanacaq. RAND ekspertləri vurğulayırlar ki, gələcək müharibələrdə üstünlüyü pilotsuz sistemlər, süni intellekt, elektron müharibə, peyk infrastrukturu və kibertəhlükəsizlik müəyyən edəcək. Onların qənaətinə görə, yalnız tank və artilleriyanın sayını artırmaq kifayət deyil. Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutu (SIPRI) bildirir ki, Avropada müdafiə xərclərinin artması artıq bir neçə ildir davam edir və bu tendensiya qitənin təhlükəsizlik mühitində uzunmüddətli dəyişikliklərin göstəricisidir. İnstitut eyni zamanda xəbərdarlıq edir ki, hərbi xərclərin artması ilə yanaşı, böhranların qarşısını alan diplomatik mexanizmlərin də gücləndirilməsi vacibdir. Vaşinqtondakı CSIS analitiklərinin fikrincə, NATO üçün əsas məsələ artıq yalnız kollektiv müdafiə deyil. Yeni prioritetlər sursat ehtiyatlarının artırılması, müdafiə sənayesinin fasiləsiz istehsalı, kritik infrastrukturun qorunması, süni intellektin hərbi tətbiqi və kosmosun təhlükəsizlik sisteminə inteqrasiyasıdır.

Beynəlxalq media hadisələri necə qiymətləndirir?

Reuters əsas diqqəti müdafiə sənayesinin iqtisadi tərəfinə yönəldir. Agentliyin təhlillərində qeyd olunur ki, Avropa ölkələrinin müdafiə büdcələrini artırması yeni investisiya imkanları yaratsa da, dövlət borcunun artması və fiskal yük kimi problemləri də gündəmə gətirir.

Financial Times müdafiə sənayesinin yenidən qurulmasını Avropanın iqtisadi transformasiyasının bir hissəsi kimi qiymətləndirir. Qəzetin analitikləri hesab edirlər ki, müdafiə texnologiyalarına qoyulan investisiyalar mülki innovasiyalara da müsbət təsir göstərə bilər.

The Economist yazır ki, Avropa uzun müddət təhlükəsizliyi “outsorsinq” etmişdi. İndi isə həmin təhlükəsizlik məsuliyyətinin daha böyük hissəsini öz üzərinə götürmək mərhələsinə adlayır. Jurnal bunun həm siyasi, həm də maliyyə baxımından çətin proses olacağını vurğulayır.

BBC-nin analitik materiallarında əsas sual belə qoyulur: Avropa müdafiə qabiliyyətini gücləndirərkən bunu yeni silahlanma yarışına çevirmədən necə həyata keçirə bilər? Bu sual hazırda Avropa siyasətinin ən mühüm dilemması hesab olunur. Beynəlxalq ekspertlər arasında da əsas fikir ayrılığı məhz burada yaranır. Bir qrup hesab edir ki, güclü müdafiə müharibənin qarşısını alır, digər qrup bildirir ki, silahlanmanın sürətlənməsi qarşı tərəfi də analoji addımlar atmağa sövq edə və təhlükəsizlik dilemmasını dərinləşdirə bilər. Hər iki yanaşmanın tərəfdarları beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində mövcuddur və onların arqumentləri təhlükəsizlik siyasətinin mürəkkəbliyini göstərir.

Silahlanma iqtisadiyyatı: Avropa yeni sənaye inqilabına qədəm qoyur?

Müdafiə xərclərinin artması yalnız hərbi məsələlərlə məhdudlaşmır. Tarix göstərir ki, böyük geosiyasi böhranlar iqtisadiyyatın strukturunu da dəyişdirir. Soyuq müharibə dövründə kosmik texnologiyalar, internet, mikroelektronika və peyk rabitəsi əvvəlcə hərbi layihələr kimi formalaşmış, sonradan mülki sektorda geniş tətbiq olunmuşdu. Bu gün də süni intellekt, kvant texnologiyaları, pilotsuz sistemlər və kibertəhlükəsizlik sahələrində oxşar tendensiya müşahidə edilir.

The Economist və Financial Times nəşrləri bu prosesi “Avropanın yeni sənaye transformasiyası” kimi qiymətləndirir. Onların təhlillərində vurğulanır ki, müdafiə sənayesinə yönələn investisiyalar yalnız silah istehsalını yox, yarımkeçiricilər, proqram təminatı, robototexnika və yüksək dəqiqlikli istehsal sahələrini də inkişaf etdirə bilər. Lakin bu potensial yalnız uzunmüddətli planlaşdırma və koordinasiya ilə reallaşa bilər.

Müdafiə büdcələrinin artmasının iqtisadi tərəfi

Avropa Komissiyasının son təşəbbüsləri və NATO daxilində qəbul edilən yeni hədəflər göstərir ki, müdafiə xərclərinin yüksəlməsi yaxın illərdə də davam edəcək. Bununla yanaşı, iqtisadçılar xəbərdarlıq edirlər ki, dövlət büdcələrinin imkanları məhduddur. Artan hərbi xərclər sosial müdafiə proqramlarına, səhiyyə və təhsil xərclərinə, infrastruktur layihələrinə, dövlət borcu və büdcə kəsirinə, inflyasiya və faiz dərəcələrinə təsir göstərə bilər. OECD və IMF ekspertləri hesab edirlər ki, müdafiəyə əlavə vəsait ayrılarkən fiskal dayanıqlılıq da qorunmalıdır. Əks halda təhlükəsizliyi gücləndirmək məqsədilə qəbul edilən qərarlar uzunmüddətli iqtisadi sabitliyi zəiflədə bilər. Beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspertlərin əksəriyyəti bu qənaəti bölüşür ki, NATO yaxın onillikdə fəaliyyətini davam etdirəcək, lakin Alyansın xarakteri dəyişəcək. Əgər XX əsrdə NATO əsasən kollektiv müdafiə təşkilatı idisə, XXI əsrdə onun fəaliyyət dairəsinə kibertəhlükəsizlik, süni intellekt əsaslı hərbi sistemlər, kosmik infrastrukturun mühafizəsi, kritik enerji və kommunikasiya şəbəkələrinin qorunması, dezinformasiyaya qarşı mübarizə, xammal və texnologiya təhlükəsizliyi də daxil olur. Bu dəyişikliklər göstərir ki, müasir təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız tanklar, təyyarələr və raketlərlə ölçülmür.

Ekspertlər hansı risklərə diqqət çəkirlər?

ABŞ-ın tanınmış təhlükəsizlik eksperti Fiona Hill hesab edir ki, Avropanın təhlükəsizlik siyasəti yalnız hərbi komponent üzərində qurulmamalıdır. Onun fikrincə, siyasi birlik və strateji koordinasiya olmadan ən müasir silah sistemləri belə gözlənən nəticəni verməyə bilər.

London Kral Kollecinin professoru, hərbi strategiya üzrə tanınmış alim Lawrence Freedman vurğulayır ki, çəkindirmə siyasəti yalnız qarşı tərəfin niyyətlərini düzgün qiymətləndirə bildikdə işləyir. Yanlış hesablamalar isə böhranların idarə olunmasını çətinləşdirə bilər.

Hərbi analitik Michael Kofman müasir müharibələrin əsas xüsusiyyətinin sürətli texnoloji adaptasiya olduğunu vurğulayır. Onun fikrincə, yalnız silah almaq kifayət deyil; sənaye, logistika, kadr hazırlığı və innovasiya eyni sürətlə inkişaf etməlidir.

Bizim fikrimizcə, Avropanın təhlükəsizlik siyasətində əsas məqsəd hərbiləşmə yox, davamlı təhlükəsizlik modelinin qurulması olmalıdır. Hazırkı beynəlxalq vəziyyət göstərir ki, müdafiə potensialının gücləndirilməsi bir çox Avropa dövləti üçün obyektiv təhlükəsizlik ehtiyacından irəli gəlir. Bununla belə, müdafiə siyasətinin uzunmüddətli uğuru yalnız silahlanmanın həcmi ilə deyil, siyasi dialoq, iqtisadi dayanıqlıq və beynəlxalq hüquqa hörmətlə ölçüləcək. Qənaətimizcə, Avropa müdafiə sənayesində koordinasiya artırılmalıdır. Müxtəlif ölkələrdə eyni tip silah sistemlərinin paralel istehsalı əvəzinə ortaq standartlar və birgə istehsal proqramları genişləndirilməlidir. NATO-Avropa İttifaqı əməkdaşlığı daha institusional xarakter almalıdır. İki təşkilat arasında səlahiyyət bölgüsü və əməliyyat koordinasiyası daha aydın müəyyən edilməlidir. Süni intellekt üzrə beynəlxalq etik normalar hazırlanmalıdır. Hərbi süni intellekt sistemlərinin tətbiqi insan nəzarətindən tam kənara çıxmamalıdır. Müdafiə xərclərinin artırılması parlament nəzarəti altında həyata keçirilməlidir, şəffaflıq və ictimai hesabatlılıq müdafiə siyasətinin legitimliyini gücləndirər. Bundan başqa, müdafiə sənayesinə qoyulan investisiyalar mülki innovasiyalara da xidmət etməlidir - ikili təyinatlı texnologiyalar iqtisadi inkişafı sürətləndirə bilər. Diplomatik platformalar zəiflədilməməlidir, hərbi çəkindirmə dialoqu əvəz etməməli, onu tamamlamalıdır. Kibertəhlükəsizlik ümumi Avropa təhlükəsizlik strategiyasının əsas sütunlarından birinə çevrilməlidir.

Rəqəmsal infrastruktura hücumlar artıq klassik hərbi təhlükələrlə müqayisə edilə bilən risk yaradır. Buna görə müdafiə sahəsində insan kapitalına investisiyalar artırılmalıdır. Ali təhsil müəssisələri, elmi-tədqiqat institutları və sənaye arasında əməkdaşlıq gücləndirilməlidir. Regional böhranların qarşısının alınmasına yönəlmiş erkən xəbərdarlıq mexanizmləri inkişaf etdirilməlidir - münaqişələrin yaranma mərhələsində qarşısının alınması daha səmərəlidir. Buna görə təhlükəsizlik siyasətinin mərkəzində insan təhlükəsizliyi dayanmalıdır. Müdafiə yalnız sərhədlərin qorunması deyil, vətəndaşların rifahı, iqtisadi sabitlik və hüquqi dövlət prinsiplərinin təmin olunması ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Avropa bu gün tarixi seçim qarşısındadır. Bir tərəfdə dəyişən təhlükəsizlik mühiti və artan geosiyasi risklər, digər tərəfdə iqtisadi dayanıqlıq, sosial rifah və beynəlxalq hüququn qorunması durur. Bu iki istiqamət arasında düzgün balansın tapılması qarşıdakı onilliklərdə qitənin gələcəyini müəyyən edəcək. Avropanın gələcək uğuru yalnız müdafiə büdcələrinin artımından yox, bu resursların nə dərəcədə səmərəli idarə edilməsindən və beynəlxalq əməkdaşlıqla uzlaşdırılmasından asılı olacaq.

Kəramət QƏNBƏROV

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert