Təhlükəsizlik, güc balansı və dövlətlərin strateji seçimləri

Beynəlxalq münasibətlərin tarixi göstərir ki, hərbi ittifaq yaratmaq nisbətən asan, onu uzun müddət qorumaq isə çətindir. İttifaqların taleyini yalnız ortaq düşmən yox, üzvlərin maraqları, siyasi iradəsi, iqtisadi imkanları və dəyişən geosiyasi şərait müəyyən edir. XX əsrin ikinci yarısında dünya siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri də hərbi ittifaqların sürətlə formalaşması idi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra beynəlxalq sistem iki böyük güc mərkəzinin - ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi Qərb blokunun və Sovet İttifaqının başçılıq elədiyi sosialist düşərgəsinin rəqabəti ətrafında qurulurdu. Avropada NATO-nun yaradılması kollektiv müdafiə prinsipini Qərb dövlətlərinin təhlükəsizlik strategiyasının mərkəzinə gətirdi. Lakin Vaşinqton və London bu modelin yalnız Avropada tətbiqi ilə kifayətlənmədi, Asiyada, Yaxın Şərqdə və Sakit okean hövzəsində də oxşar təhlükəsizlik mexanizmləri qurulmağa başlandı.

Bu siyasətin arxasında sadə, lakin mühüm strateji hesab dayanırdı: təhlükəsizlik risklərini təkbaşına qarşılamaq əvəzinə onları müttəfiqlər arasında bölüşdürmək. Ancaq tarix göstərdi ki, dövlətlərin eyni təhlükədən narahat olması onların bütün məsələlərdə eyni mövqedən çıxış edəcəkləri demək deyil. Bir ölkənin həyati marağı digər dövlət üçün ikinci dərəcəli məsələ ola bilər. Hərbi ittifaqların yaranması və dağılması arasındakı əsas ziddiyyət də məhz budur.

Bağdad paktı və CENTO: ortaq təhlükə ortaq gələcəyə zəmanət vermir

1955-ci ilin fevral ayının 24-də Türkiyə ilə İraq arasında Bağdad paktı imzalandı. Həmin il Böyük Britaniya, Pakistan və İran da bu təhlükəsizlik mexanizminə qoşuldu. Təşəbbüsün əsas məqsədi Sovet İttifaqının Yaxın Şərqə və Cənubi Asiyaya mümkün strateji təsirini məhdudlaşdırmaq, regionda Qərbin maraqlarını qorumaq və iştirakçı dövlətlər arasında müdafiə əməkdaşlığını gücləndirmək idi. Lakin ittifaqın üzvləri eyni coğrafiyada yerləşsə də, onların siyasi prioritetləri eyni deyildi. Türkiyə NATO üzvü kimi Qərbin təhlükəsizlik sisteminə inteqrasiya olunmuşdu. İran öz regional mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışırdı. Pakistan Hindistanla münasibətlərini və təhlükəsizlik problemlərini nəzərə alırdı. İraqın ərəb dünyasındakı siyasi mövqeyi və daxili hakimiyyət mübarizələri ayrıca əhəmiyyət daşıyırdı. Böyük Britaniya üçünsə regionun strateji yolları, enerji ehtiyatları və keçmiş imperiya maraqları mühüm yer tuturdu.

1958-ci ildə İraqda monarxiyanın devrilməsi və respublikanın elan edilməsi ölkənin xarici siyasətində əsaslı dəyişiklik yaratdı. Yeni hakimiyyət 1959-cu ildə Bağdad paktından çıxdı. Təşkilatın adı Mərkəzi Müqavilə Təşkilatı - CENTO olaraq dəyişdirildi. ABŞ təşkilatın formal üzvünə çevrilməsə də, regiondakı təhlükəsizlik əməkdaşlığını ikitərəfli sazişlər və digər mexanizmlərlə dəstəkləyirdi. Bununla belə, CENTO NATO-nun malik olduğu inteqrasiya səviyyəsinə və qarşılıqlı müdafiə təminatlarının siyasi çəkisinə nail ola bilmədi. Təşkilatın vahid hərbi komandanlıq və praktik kollektiv müdafiə imkanları məhdud idi. Üzvlər arasında siyasi etimadın zəifliyi, regional rəqabətlər və dəyişən milli maraqlar onun dayanıqlığını sarsıdırdı.

1974-cü ildə Türkiyənin Kiprə hərbi müdaxiləsi Qərb dövlətləri ilə Ankara arasında ciddi gərginlik yaratdı. 1979-cu ildə İranda islam inqilabının baş verməsi isə mövcud təhlükəsizlik sistemini kökündən dəyişdirdi. Həmin il İran CENTO-dan çıxdı, Pakistan da təşkilatdan ayrıldı. Böyük Britaniya və Türkiyənin iştirakıyla qalan mexanizm əvvəlki strateji əhəmiyyətini saxlaya bilmədiyinə görə 1979-cu ildə fəaliyyətini dayandırdı.

CENTO-nun tarixi mühüm bir nəticəni ortaya qoyur: ittifaqın mövcudluğu üzvlərin maraqlarının daimi uyğunluğu demək deyil. Təşkilatı yalnız xarici təhlükə ətrafında qurmaq mümkündür, lakin onu qorumaq üçün daxili siyasi etimad, ortaq fəaliyyət mexanizmləri və dəyişən şəraitə uyğunlaşma qabiliyyəti də lazımdır.

ANZUS: təhlükəsizlik müqaviləsi dövlətlərin suveren seçimlərini aradan qaldırmır

Asiya-Sakit okean regionunda kollektiv təhlükəsizlik sisteminin digər mühüm nümunəsi ANZUS müqaviləsi oldu. 1951-ci ilin sentyabr ayının 1-də ABŞ, Avstraliya və Yeni Zelandiya Sakit okean regionunda təhlükəsizlik əməkdaşlığı haqqında müqavilə imzaladı. Bu sənəd İkinci Dünya müharibəsindən sonra regionda yaranan yeni qüvvələr balansına cavab idi. Avstraliya və Yeni Zelandiya üçün ABŞ-la təhlükəsizlik əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi gələcəkdə mümkün hərbi təhdidlərə qarşı əlavə təminat yaradırdı. Vaşinqton üçünsə bu tərəfdaşlıq Sakit okeanda strateji mövqelərinin qorunmasına xidmət edirdi.

ANZUS-un mahiyyətini anlamaq üçün müqavilənin qarşılıqlı müdafiə mexanizminə diqqət yetirmək lazımdır. Müqavilənin IV maddəsinə əsasən, Sakit okean regionunda tərəflərdən birinə qarşı silahlı hücum onların ümumi təhlükəsizliyi üçün təhdid hesab edilir və hər bir tərəf öz konstitusion prosedurlarına uyğun olaraq ümumi təhlükəyə qarşı tədbirlər görür. Bu, bütün hallarda avtomatik və eyni formalı hərbi müdaxilə öhdəliyi demək deyil. Dövlətlərin hüquqi prosedurları, siyasi qərarları və konkret vəziyyətin qiymətləndirilməsi burada mühüm rol oynayır.

Avstraliya və Yeni Zelandiya sonradan ABŞ-ın Koreya və Vyetnam müharibələri ilə bağlı hərbi səylərini dəstəklədi. Bununla belə, ANZUS-un tarixi göstərir ki, ittifaq daxilində fikir ayrılıqları da yarana bilər. 1980-ci illərdə Yeni Zelandiyanın nüvə silahıyla bağlı məhdudlaşdırıcı siyasəti Vaşinqtonla münasibətlərdə ciddi böhrana səbəb oldu. ABŞ 1986-cı ildə Yeni Zelandiyaya münasibətdə müqavilə üzrə müdafiə öhdəliklərini dayandırdı, lakin ABŞ-Avstraliya təhlükəsizlik əlaqələri davam etdi.

Buradan çıxan dərs budur: dövlətlər arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığı onların bütün xarici siyasət məsələlərində eyni mövqedə olmasını tələb etmir. Hər bir müttəfiqin öz ictimai rəyi, milli qanunvericiliyi, siyasi ənənələri və təhlükəsizlik anlayışı var. Uzunömürlü tərəfdaşlıq bu fərqləri aradan qaldırmaqla yox, onları idarə etmək üçün işlək mexanizmlər yaratmaqla mümkündür.

SEATO: NATO modelini başqa regionda təkrarlamaq niyə çətin oldu?

1954-cü il sentyabrın 8-də Manila paktının imzalanması ilə Cənub-Şərqi Asiya Müqaviləsi Təşkilatının - SEATO-nun əsası qoyuldu. Təşkilatın formalaşmasında ABŞ və Böyük Britaniya ilə yanaşı, Fransa, Avstraliya, Yeni Zelandiya, Pakistan, Filippin və Tailand iştirak edirdi. Əsas məqsəd soyuq müharibə şəraitində kommunizmin Cənub-Şərqi Asiyada yayılmasının qarşısını almaq idi. Qərargah Banqkokda yerləşirdi. İlk baxışdan SEATO NATO-nun Asiyadakı analoqu kimi görünürdü, ancaq oxşar siyasi məqsədlər eyni institusional nəticəni yaratmadı. NATO Avropada ortaq təhlükəsizlik təcrübəsi, davamlı siyasi məsləhətləşmələr, inteqrasiya olunmuş hərbi planlaşdırma və kollektiv müdafiə institutları üzərində inkişaf etdiyi halda SEATO-nun əməliyyat imkanları daha məhdud idi. ABŞ Dövlət Departamentinin tarixi materiallarında da təşkilatın müstəqil kəşfiyyat və hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsi mexanizmlərinin olmadığı, kollektiv tədbir imkanlarının bu səbəbdən məhdudlaşdığı vurğulanır.

Digər problem regionun öz siyasi reallıqları idi. Müstəmləkəçilikdən yenicə çıxan və ya milli müstəqilliyini möhkəmləndirməyə çalışan bir sıra Asiya cəmiyyətlərində Qərbin rəhbərlik etdiyi hərbi ittifaqlara ehtiyatla yanaşılırdı. Təşkilatda Cənub-Şərqi Asiya ölkələri təmsilçiliyinin məhdud olması da onun yerli legitimliyini zəiflədirdi. Beləliklə, xaricdən qurulan təhlükəsizlik arxitekturası regionun bütün siyasi ehtiyaclarını əhatə edə bilmədi.

Pakistanın təcrübəsi bu baxımdan xüsusilə ibrətamizdir. İslamabad təşkilatın üzvü olsa da, Hindistanla münaqişəsində SEATO-dan gözlədiyi dəstəyi ala bilmədiyini düşünürdü. 1973-cü ildə Pakistan təşkilatdan çıxdı. Fransa da 1960-cı illərin sonundan etibarən SEATO çərçivəsində iştirakını xeyli azaltdı. Vyetnam müharibəsinin başa çatmasıyla təşkilatın ilkin strateji əsaslarından biri zəiflədi və SEATO 1977-ci ildə rəsmən buraxıldı.

SEATO-nun süqutu bir mühüm həqiqəti üzə çıxardı: hərbi ittifaqda üzvlərin sayı və bəyanatların sərtliyi həlledici meyar deyil. Əsas məsələ odur ki, təhlükə yarananda tərəfdaşlar hansı konkret öhdəlikləri yerinə yetirməyə hazırdırlar. Əgər dövlət özünün ən mühüm milli təhlükəsizlik məsələsində müttəfiqlərinin dəstəyinə arxalana bilmirsə, həmin ittifaqın siyasi dəyəri onun üçün tədricən azalır. Bu təcrübə müasir beynəlxalq münasibətlər üçün də aktualdır. Müqavilənin mövcudluğu ilə real müdafiə qabiliyyəti eyni anlayışlar deyil. Hüquqi öhdəliklər, hərbi planlaşdırma, maliyyələşdirmə, logistika və siyasi iradə bir-birini tamamlamayanda kollektiv təhlükəsizlik sistemi ciddi böhranla üzləşə bilər.

QUAD və AUKUS: yeni dövrdə təhlükəsizlik əməkdaşlığının fərqli modelləri

Soyuq müharibənin başa çatması Asiya-Sakit okean regionunda rəqabəti aradan qaldırmadı, əksinə, iqtisadi gücün və siyasi təsirin Asiyaya doğru dəyişməsi, Çinin yüksəlişi, dəniz yollarının strateji əhəmiyyəti və texnoloji rəqabət yeni əməkdaşlıq formatlarının yaranmasına səbəb oldu. 2007-ci ildə Hindistan, Yaponiya, Avstraliya və ABŞ arasında dördtərəfli təhlükəsizlik dialoqu - QUAD formalaşdı. Təşəbbüsün fəaliyyəti ilk mərhələdə fasilələrlə davam etsə də, 2017-ci ildə dörd ölkə əməkdaşlığı yenidən canlandırdı. QUAD-ın fəaliyyəti dəniz təhlükəsizliyi, humanitar yardım, fəlakətlərə cavab, kritik texnologiyalar, infrastruktur və regional qaydalar kimi geniş sahələri əhatə edir.

QUAD-ı tez-tez “Asiya NATO-su” adlandırırlar. Lakin bu ifadə siyasi yozumlarda işlədilsə də, hüquqi və institusional baxımdan dəqiq deyil. QUAD NATO tipli kollektiv müdafiə müqaviləsi və vahid hərbi komandanlıq sisteminə malik təşkilat deyil. Hindistanın strateji muxtariyyətə verdiyi əhəmiyyət də bu formatın xarakterinə təsir göstərir. Dörd tərəfdaş bir sıra regional təhlükəsizlik məsələlərində ortaq maraqlara malikdir, lakin onların bütün məsələlər üzrə eyni mövqedə olması tələb edilmir. Bu nüans vacibdir: dövlətlər hərbi ittifaq yaratmadan da təhlükəsizlik sahəsində sıx əməkdaşlıq edə bilər. Müasir geosiyasətdə əməkdaşlığın formaları ikitərəfli müqavilələrdən çoxtərəfli dialoqa, texnoloji tərəfdaşlıqdan birgə dəniz təlimlərinə qədər dəyişir. Hər bir formatın hüquqi öhdəlikləri və siyasi imkanları ayrıca qiymətləndirilməlidir.

2021-ci ilin sentyabrında elan edilmiş AUKUS isə daha konkret müdafiə və yüksək texnologiya əməkdaşlığı modelini təmsil edir. ABŞ, Böyük Britaniya və Avstraliya arasında yaradılmış bu tərəfdaşlığın ən çox diqqət çəkən istiqamətlərindən biri Avstraliyanın nüvə enerjisi ilə işləyən, lakin nüvə silahı daşımayan sualtı qayıqlar əldə etməsi üçün nəzərdə tutulan proqramdır. Bununla yanaşı, tərəfdaşlıq sualtı texnologiyalar, kibertəhlükəsizlik, süni intellekt, kvant texnologiyaları və digər qabaqcıl müdafiə sahələrini də əhatə edir.

QUAD-la AUKUS-un müqayisəsi göstərir ki, eyni regionda fərqli strateji məqsədlərə xidmət edən bir neçə əməkdaşlıq mexanizmi paralel fəaliyyət göstərə bilər. Birinin əsas üstünlüyü geniş siyasi dialoq və regional koordinasiya, digərinin isə daha dərin müdafiə-texnoloji inteqrasiyadır. Bu modelləri eyniləşdirmək düzgün olmazdı, onların hüquqi statusu, üzvlük tərkibi və öhdəlik səviyyəsi fərqlidir. Çinlə bağlı rəqabət bu təşəbbüslərin mühüm geosiyasi kontekstidir, lakin onları yalnız bir ölkəyə qarşı yönəlmiş mexanizmlər kimi qələmə vermək də mənzərəni sadələşdirərdi. Regional dövlətlərin hər biri öz təhlükəsizlik maraqlarını, iqtisadi əlaqələrini və diplomatik manevr imkanlarını qorumağa çalışır. Məhz buna görə Asiyada tərəfdaşlıq modelləri Avropadakı ənənəvi hərbi ittifaqlardan fərqli xüsusiyyətlər daşıyır.

ASEAN: regional təhlükəsizliyin yalnız hərbi vasitələrlə təmin edilmədiyini göstərən təcrübə

Asiya-Sakit okean regionunun tarixi yalnız hərbi ittifaqların yaranması və dağılması ilə məhdudlaşmır. Burada fərqli inkişaf yolu seçmiş təşkilat da mövcuddur: Cənub-Şərqi Asiya Dövlətləri Assosiasiyası - ASEAN.

1967-ci ilin avqust ayının 8-də Banqkokda İndoneziya, Malayziya, Filippin, Sinqapur və Tailand ASEAN-ın yaradılması haqqında bəyannamə imzaladı. Sonrakı illərdə Bruney, Vyetnam, Laos, Myanma və Kambocanın qoşulmasıyla təşkilatın üzvlərinin sayı onadək artdı. ASEAN-ın əsas məqsədləri iqtisadi inkişafı sürətləndirmək, sosial tərəqqiyə nail olmaq, mədəni əməkdaşlığı genişləndirmək və regional sülhü möhkəmləndirmək idi. Bu təşkilatın meydana gəlməsi regionun mürəkkəb siyasi şəraitiylə əlaqədar idi. Dövlətlər arasında ərazi mübahisələri, tarixi etimadsızlıq, müxtəlif siyasi sistemlər və böyük güclərin rəqabəti mövcud idi. Buna baxmayaraq ASEAN üzvləri əməkdaşlıq üçün ortaq platforma yaratmağa üstünlük verdi. Onlar bütün fikir ayrılıqlarını dərhal çözməyə çalışmaq əvəzinə müntəzəm dialoqa, qarşılıqlı məsləhətləşmələrə və tədrici iqtisadi inteqrasiyaya əsaslanan yanaşma formalaşdırdılar.

ASEAN-ın fərqləndirici cəhətlərindən biri hərbi blok olmamasıdır. Təşkilat çərçivəsində təhlükəsizlik məsələləri müzakirə edilir, lakin üzvlər arasında NATO tipli kollektiv müdafiə öhdəliyi yoxdur. Bu modelin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, fərqli xarici siyasət prioritetlərinə malik dövlətlər vahid hərbi strategiyasız da regional problemlərin həlli üçün əməkdaşlıq edə bilir. ASEAN-ın uzunömürlülüyü göstərir ki, regional təşkilatların uğurunu yalnız hərbi qüdrətlə ölçmək olmaz, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq, ticarət, investisiyalar, nəqliyyat əlaqələri və diplomatik dialoq da təhlükəsizlik mühitinə təsir göstərir. Dövlətlər arasında iqtisadi əlaqələr dərinləşdikcə qarşıdurmanın qiyməti arta, danışıqların və kompromisin faydası yüksələ bilər. Bununla belə, iqtisadi inteqrasiya münaqişələrin qarşısını avtomatik almır, onun nəticəsi siyasi iradədən və institutların səmərəliliyindən də asılıdır.

Bu yanaşmanın mühüm nümunəsi Hərtərəfli Regional İqtisadi Tərəfdaşlıq - RCEP sazişidir. Saziş 2020-ci ilin noyabr ayının 15-də imzalanıb və 2022-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minib. ASEAN-ın on üzvü ilə yanaşı Avstraliya, Çin, Yaponiya, Yeni Zelandiya və Cənubi Koreyanı birləşdirən bu saziş dünyanın ən böyük azad ticarət zonası kimi xarakterizə olunur. Onun əhatə etdiyi iqtisadi məkanın miqyası region dövlətlərinin rəqabətlə yanaşı, qarşılıqlı iqtisadi maraqlara da nə qədər böyük əhəmiyyət verdiyini göstərir. RCEP-in əhəmiyyəti təkcə gömrük maneələrinin azaldılmasıyla məhdudlaşmır, bu cür sazişlər istehsal zəncirlərinin inkişafına, investisiyaların hərəkətinə, bazarlara çıxışın genişlənməsinə və regional iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda, bu əməkdaşlıq müxtəlif siyasi sistemlərə malik ölkələrin bütün geosiyasi məsələlərdə razılığa gəlmədən də ortaq iqtisadi mexanizmlər qura biləcəyini nümayiş etdirir.

Burada mühüm bir tarixi nəticə ortaya çıxır: bütün dövlətləri vahid siyasi və hərbi mövqedə birləşdirmək mümkün olmasa belə, ortaq maraqlar ətrafında işlək əməkdaşlıq qurmaq mümkündür. ASEAN-ın təcrübəsi hərbi ittifaqların əvəzi kimi yox, regional sabitliyin başqa vasitələrlə möhkəmləndirilməsi nümunəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Tarixdən çıxarılan beş strateji dərs

XX əsrin ortalarından bu günədək Asiya və Yaxın Şərqdə formalaşmış təhlükəsizlik mexanizmlərinin müqayisəsi dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar üçün bir sıra nəticələr çıxarmağa imkan verir.

Birinci dərs: ittifaqın hüquqi mövcudluğu real müdafiə qabiliyyətini əvəz etmir. CENTO və SEATO təcrübələri göstərir ki, müqavilə və siyasi bəyanatlar özlüyündə effektiv kollektiv müdafiə sistemi yaratmır. Bunun üçün birgə planlaşdırma, aydın öhdəliklər, lazımi resurslar və böhran zamanı qərar qəbul etmək qabiliyyəti tələb olunur.

İkinci dərs: milli maraqların uzlaşdırılması davamlı prosesdir. Müttəfiqlər bir sıra təhlükələri eyni cür qiymətləndirə bilərlər, lakin konkret böhran zamanı fərqli mövqe də tuta bilərlər. Yeni hökumətlərin hakimiyyətə gəlməsi, daxili siyasi dəyişikliklər və regional münaqişələr ittifaqın əvvəlki əsaslarını zəiflədə bilər. CENTO-nun taleyi bunun aydın nümunəsidir.

Üçüncü dərs: regional legitimlik olmadan uzunmüddətli təhlükəsizlik arxitekturası qurmaq çətindir. SEATO-nun zəif tərəflərindən biri onun region ölkələrinin hamısında kifayət qədər siyasi dəstəyə malik olmamasıydı. Təhlükəsizlik təşəbbüsləri yerli dövlətlərin ehtiyaclarını və narahatlıqlarını nəzərə almayanda formal baxımdan mövcud qalsa belə siyasi təsirini itirə bilər.

Dördüncü dərs: hərbi əməkdaşlıqla iqtisadi inteqrasiya bir-birini tamamlaya bilər, lakin eyni şey deyil. QUAD və AUKUS müxtəlif təhlükəsizlik və texnoloji məqsədlərə xidmət edir, ASEAN və RCEP isə iqtisadi və diplomatik əməkdaşlığa əsaslanır. Bu mexanizmlərin hər biri öz funksiyasına uyğun qiymətləndirilməlidir. İqtisadi tərəfdaşlıq hərbi təminat demək olmadığı kimi hərbi ittifaq da öz-özlüyündə iqtisadi rifah yaratmır.

Beşinci dərs: təhlükəsizlik sistemi dəyişən beynəlxalq şəraitə uyğunlaşmalıdır. Soyuq müharibə dövründə yaradılan təşkilatların bəzisi əvvəlki strateji məqsədlər aktuallığını itirəndə fəaliyyətini dayandırdı. Müasir regional mexanizmlər isə ənənəvi hərbi təhlükələrlə yanaşı kibertəhlükəsizlik, kritik infrastruktur, süni intellekt, dəniz yolları və texnoloji asılılıq kimi yeni problemlərlə də məşğul olur.

Müasir dünya üçün əsas nəticə

Bu tarixi təcrübələr beynəlxalq münasibətlərin dəyişməz qanununu xatırladır: dövlətlər arasında əməkdaşlıq nə qədər vacib olsa da, onun dayanıqlığı yalnız ortaq rəqibin mövcudluğu ilə təmin edilmir. Təhlükəsizlik sisteminin uzunömürlü olması üçün iştirakçılar arasında etimad, öhdəliklərin aydınlığı, maraqların uzlaşdırılması və böhranların idarə olunması mexanizmləri olmalıdır.

NATO, ANZUS, CENTO, SEATO, QUAD, AUKUS və ASEAN-ı eyni kateqoriyaya aid etmək düzgün olmaz. Onların hüquqi statusu, məqsədləri, üzvlük prinsipləri və fəaliyyət mexanizmləri fərqlidir. Lakin bu müxtəlif təcrübələrin müqayisəsi ortaq bir nəticəyə gətirir: beynəlxalq təhlükəsizlik yalnız hərbi gücün toplanması məsələsi deyil, həm də siyasi etimadın, diplomatiyanın və uzunmüddətli strateji hesablamanın nəticəsidir.

Bu gün böyük dövlətlər arasında rəqabət güclənərkən regional güc mərkəzləri daha fəal rol oynayarkən və iqtisadi-təhlükəsizlik əlaqələri mürəkkəbləşərkən keçmişin dərsləri xüsusi əhəmiyyət qazanır. Dövlətlər öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün tərəfdaşlıqlar qurmalı, eyni zamanda bu tərəfdaşlıqların real imkanlarını və məhdudiyyətlərini düzgün qiymətləndirməlidir. Çünki tarixin göstərdiyi kimi, ən möhkəm təhlükəsizlik sistemi yalnız gücə yox, öhdəliklərin etibarlılığına, qarşılıqlı maraqlara və siyasi məsuliyyətə söykənir.

Kəramət Qənbərov,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert