Puç ömrün aqibəti

Bakı:

11 °C

87 %

7 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Ədəbiyyat / Puç ömrün aqibəti

Puç ömrün aqibəti

06.04.2024 [11:14]

Lev Nikolayeviç Tolstoyun “İvan İliçin ölümü” povesti haqqında

Əvvəli ötən sayımızda...

Əlbəttə, İvan İliç də ömrünü onlar kimi yaşayıb. Onun da həyatının orta dirəyi, mənəvi istinad nöqtəsi, Allaha, peyğəmbərə, dinə dəruni inamı olmayıb, o da öz maraqlarını hər şeydən, hər kəsdən üstün bilib, məhkumlara, məhbuslara divan tutmasa belə onların acılarını qəlbinə yaxın buraxmayıb, başqalarından üstün olduğunu duymaqdan, insanların taleyinə sərəncam verməkdən zövq alıb. Bu sayaq zövqün ağuşunda hətta kimisə ədalət məhkəməsinin caynağından almaq, zindandan buraxdırmaq belə iyrənc bir təşəxxüsdür, qatı bir eqoizmdir.

Nəticədə əcəl İvan İliçi hazırlıqsız yaxalayıb, o, yer üzündəki bütün dayaq nöqtələrindən - sağlam canından, vəzifəsindən, sərvətindən, dəbdəbəli mülkündən, dostlarından, həmkarlarından, hətta doğmalarından, ailəsindən gözgörəti məhrum olandan sonra söykənməyə bir istinadgah, bir həqiqət, döyməyə bir təsəlli qapısı tapmır. Allaha, dediyim kimi, inanmır, dini duyğudan, saf mərhəmətdən məhrumdur, hərçənd bunlar onun Tanrıdan gileylənməyinə, Allahdan onu bu dünyaya nədən ötrü çağırıb sonra da belə əzablara düçar elədiyini soruşmağına, bir sözlə, inanmadığı Allaha qarşı üsyana qalxmağına mane olmur. Özü də bilə-bilə ki, verdiyi asi suallara heç vaxt cavab almayacaq...

Yadımdadır, mən yalnız üçüncü oxunuşda bu əsərin damarını tutmağa başladım. Bu, təxminən otuz il (bəlkə bir az da artıq) bundan əvvəl baş verib. Bilindiyi kimi, Tolstoy ahıl çağlarında yazdığı povestlərin əksərinə İncil ayələrindən epiqraflar gətirir. Bu əsərdə isə belə bir istinad yoxdur. Səbəbini özümə aydınlaşdırmaq üçün povesti üçüncü dəfə oxuyanda əsərin İncillə əlaqəsini tapdım.

Deyingən, zəhlətökən arvadı xəstələndiyinə görə də İvan İliçi günahkar bilir, evdəki dinc mühitə xələl gətirdiyi üçün onu qınayır (guya İvan İliç məhz arvadının dincliyini pozmaq üçün xəstələnib), bu səbəbdən onu zor-güc məşhur bir həkimin qəbuluna göndərir. Bax elə bu səhnədə əsərin dini mahiyyəti açılır.

Tolstoy yazır ki, İvan İliç müttəhimlərlə necə davranır, onları nə sayaq, hansı ədayla sorğu-suala çəkirdisə, həkim də onunla eynən elə davranır, onu ölümə məhkum zavallı bir məhbus kimi dindirirdi!

Bu, artıq ilahi məhkəmədir, həkimin timsalında onu Allah özü mühakimə eləyir!..

Həmin yerə çatanda İsa peyğəmbərin dağüstü moizəsindən bir ayə qulaqlarımda səsləndi: “Suçlamayın ki, suçlanmayasınız; başqasına hansı hökmü versəniz, özünüzə də həmin cəza kəsiləcək”.

Bu məqam, bu səhnə, zənnimcə, povestin açarıdır.

***

Ölüm səhnəsi Tolstoyun çox əsərində var, çünki ölümün mahiyyəti onu hər mövzudan artıq düşündürürdü. Əgər “Hərb və sülh” romanında ölüm knyaz Andreyin üzünə əbədiyyət aləminin qapılarını açır, onu həqiqətin dərkinə aparıb çıxarırsa, İvan İliçin tədrici ölümü onun dünyayla bağlarını bir-bir qırır, onu yalan üstündə qurulmuş daha bir oyuna salır. Xəstə məmur ona pul ağacı kimi baxan arvadına, atasının əzablarına görə təqsirkar olmadığını dilə gətirməklə vicdanını ovudub özünə bəraət qazandıran qızına belə nifrət bəsləyir. Knyaz Andreyin üzünə cənnət darvazalarını açan ölüm onun üzünə bütün qapıları bağlayır.

İvan İliç istəyir ki, adamların ona canı yansın, kimsə ona rəhm eləsin, mərhəmət göstərsin, kiminsə dizinə başını qoyub hönkürə bilsin. Fəqət düzgün yaşanmamış ömründə məhkəmə müstəntiqi belə bir kapital toplamayıb, buna görə də indi onun əcəllə alverə girməyə, ruhuna sərmayə qoymağa heç bir mənəvi sərvəti yoxdur. İndi o, canının sağ vaxtında bəlkə heç adam yerinə qoymadığı nökəri Gerasimin şəfqətinə möhtac qalıb. Ona yalan danışmayan, onu aldatmağa çalışmayan, eldən gələn bir səmimiyyətlə “gec-tez hamımız öləcəyik” deyib ağasına təsəlli verən tək adam Gerasimdir - “Hərb və sülh”dəki Platon Karatayevin varislərindən biri, “Mumu” qəhrəmanının adaşı. Tolstoy həmişə olduğu kimi burada da xalq ruhuna, el müdrikliyinə rəğbət bəsləyir, öz qəhrəmanına da ölüm ayağında məhz bu dərmanla, iksirlə azacıq dinclik, rahatlıq verir.

Müəllif göstərir ki, insanın ölümü onun yaşadığı həyatın məntiqi sonluğudur. Necə ömür sürmüsənsə, elə də öləcəksən.

***

İyirminci əsrin böyük filosofu, ekzistensializmin atalarından sayılan Martin Haydegger deyirdi ki, insanın gerçək mahiyyəti ölümüylə təkbətək qalıb göz-gözə gələndə açılır. Ölümün hüdudsuz üfüqləri, yoxluğun sonsuz boşluğu qarşısında fərd öz ekzistensiyasını həm ifadə, həm dərk eləyir.

Ömrü boyu saxta, yalan gerçəkliklər arasında baş girləmiş, insanları suçlamaqla eqosunu bəsləmiş məhkəmə məmurunun indi bir qarışqanın taleyinə hökm verəcək qədər gücü, səlahiyyəti qalmayıb. İndi onun özünə ölüm hökmü kəsilib. Əcəlin müdaxiləsiylə həqiqət zühur eləyib, maya örtüyü İvan İliçin üzündən götürülüb.

Ölüm onun varlığını yalanlardan soyundurub İvan İliçi çılpaq mahiyyətiylə üz-üzə qoyub. Məlum olur ki, onun nə dostu var, nə də doğması. Əslində, hamı onun tezliklə ölüb qurtarmağını gözləyir, hərçənd üzdə təskinlik verib sağalacağını deyirlər. Həmkarları onun xatirinə adicə kart oyununu, qumar məclisini belə təxirə salmırlar. Arvadını isə narahat eləyən tək bircə məsələ var: görəsən, ərinin çəkdiyi əzabların hesabına onun təqaüdü az da olsa artırıla bilərmi?

Qəribədir ki, İvan İliçin başına gələn qəza məhz ən sevincli günündə, gücünün, qüdrətinin, rifahının zirvəyə çatmaqda olduğu bir məqamda onu tapır. Bu, nəyə işarədir - həyatın bizə şərbətlə zəhəri, nəşəylə ələmi bir qabda verdiyinəmi, yoxsa maddi nemətlərin, dünya malının etibarsızlığınamı?..

***

Əgər Tolstoy pessimist bir mütəfəkkir olsaydı, Allaha, ruha, əbədiyyətə inanmasaydı, bu povesti ən bədbin bir əsər kimi, tutalım, Kafkanın soyuq, qaranlıq fəzasında sönük ulduzlar sayağı dövr eləyən əsərlərdən biri kimi yozardıq: insan ölümə məhkumdur, kainatdan heç bir çıxış yolu yoxdur, həyatın sonu faciədir, yaxşı, ya pis yaşamağın aqibəti eynidir. Fəqət Tolstoyun povesti nə qədər ağır, nə qədər bədbin, nə qədər depressiv olsa da, süjet arxasından müəllifin amansız hökmü aydın eşidilir: imanla, inancla yaşanmayan ömrün sonu beləcə puçdur, insan bütün həyatını ölümün məşqi kimi yaşamalıdır.

İvan İliç ömrünü doğru-düzgün yaşadığına özünü inandırmağa çalışsa da, alınmır, son nəfəsində yanlış həyat sürdüyü ilə barışmağa məcbur olur. Gimnazist oğlu huşa getmiş yarımcan atasının əlini öpüb göz yaşı tökəndə İvan İliçin qəlbində ona dərindən dərin, müdhiş bir mərhəmət, şəfqət baş qaldırır. Bəlkə də o, həyatı boyu heç kimə belə acımayıb. Bu mərhəmət onun əzablarını yüngülləşdirir, əcəl qarşısında tərksilah olunmuş yaralı canını tənhalıq cəhənnəmindən az da olsa qurtarır.

Oğlunun göz yaşları onun can verməsi üçün bəlkə də sonuncu şərt, son təkan olur. Övladının göz yaşında islanıb yuyunan ata, ola bilsin, bu dünyadan arınıb gedir...

***

Sonda İvan İliç ağrısını, əzabını unudur, daha doğrusu, ölüm ağrı mərhələsini keçir, ölümcül xəstə cismani həyatla ruhani həyat arasındakı neytral zolağa girir. Burada artıq nə ağrı var, nə əzab, nə ölüm var, nə də ölüm qorxusu. Vahimə saçan “Arzamas xofu” burada müdhiş qüdrətini, zəhərli təsirini itirib gücdən düşür.

Əvəzində ölənin gözünə işıq tutan nur topası var. Başının üstünü kəsdirənlər üçün canvermə prosesi hələ iki saat da çəkir, ancaq İvan İliçdən ötrü ölüm artıq geridə qalıb. Kimsə “Qurtardı” deyəndə İvan İliç ürəyində onu təkrar söyləyir: “Bəli, ölüm qurtardı, daha ölüm yoxdur”.

...Qədim stoiklər də deyirdilər ki, ölüm insana həyatla birgə verilir, həyat tükənəndə ölüm də bitir. Eynən İvan İliçin ölümü kimi.

F.Uğurlu

Paylaş:

Baxılıb: 756 dəfə